@นิยาม XYZ Model 

XYZ Model หรือ หลักการ XYZ เป็นโมเดลความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (Causal Relationship) ที่นำมาใช้กับบริบทการบริหารภาครัฐไทย เป็นนเครื่องมือที่ สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ และสำนักงบประมาณ ใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการเชื่อมโยงโครงการของหน่วยงานรัฐให้ตอบสนองต่อยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (พ.ศ. 2561–2580) อย่างเป็นรูปธรรม ทุกหน่วยงานขับเคลื่อนการพัฒนาประเทศไปในทิศทางเดียวกัน

@องค์ประกอบของโมเดลความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (XYZ)

การบริหารภาครัฐไทยจะแบ่งระดับเป้าหมายออกเป็น 3 ระดับ เพื่อสร้างสายสัมพันธ์เชิงเหตุผล (Chain of Causality) จากล่างขึ้นบน

๑.ตัวแปร Z: เป้าหมายระดับยุทธศาสตร์ชาติ (แผนระดับที่ 1) เป็นเป้าหมายสูงสุดของประเทศตามยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ทั้ง 6 ด้าน (ความมั่นคง, การสร้างความสามารถในการแข่งขัน, การพัฒนาเสริมสร้างศักยภาพทรัพยากรมนุษย์, การสร้างโอกาสและความเสมอภาคทางสังคม, การสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม, และการปรับสมดุลพัฒนาบริหารจัดการภาครัฐ)

ยกตัวอย่างยุทธศาสตร์ที่ 3 ด้านทรัพยากรมนุษย์

• คำอธิบาย: เป้าหมายสูงสุดของประเทศที่ต้องการเห็นในอีก 20 ปีข้างหน้า มุ่งเน้นให้คนไทยในอนาคตเป็น "คนดี คนเก่ง มีคุณภาพ พร้อมสำหรับวิถีชีวิตในศตวรรษที่ 21"
• ตัวอย่าง Z: เด็กไทยมีทักษะการคิดวิเคราะห์ ความคิดสร้างสรรค์ และขีดความสามารถในการแข่งขันระดับสากลสูงขึ้น (วัดจากอันดับขีดความสามารถด้านการศึกษา หรือคะแนนประเมินผลระดับนานาชาติ เช่น PISA)

2. ตัวแปร Y: เป้าหมายระดับแผนแม่บท (แผนระดับที่ 2) ยุทธศาสตร์ชาติจะถูกแปลงลงมาเป็น แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ (Master Plans) ซึ่งเปรียบเสมือนเป้าหมายระยะกลาง ตัวแปร Y คือ "เป้าหมายย่อย" (Sub-goals) ในแผนแม่บทเหล่านี้ที่ระบุว่าต้องทำอะไรสำเร็จ เพื่อส่งผลให้ Z สำเร็จ

ยกตัวอย่าง แผนแม่บทประเด็นย่อยที่ ๑๒ การปฏิรูประบบการเรียนรู้

• คำอธิบาย: เป้าหมายระยะกลางที่ระบุไว้ในแผนแม่บทด้านการศึกษา เพื่อเป็นข้อต่อเชื่อมระหว่างโครงการปฏิบัติกับยุทธศาสตร์ใหญ่ เป็นเกณฑ์ชี้วัดว่าระบบการเรียนรู้ในภาพรวมเกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงบวก
• ตัวอย่าง Y:
  • ร้อยละของสถานศึกษาที่จัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) ครอบคลุมทุกระดับชั้น
  • คะแนนเฉลี่ยผลการทดสอบทางการศึกษาระดับชาติ (O-NET/NT) ในวิชาหลักเพิ่มขึ้นร้อยละ 5 ต่อปี

3. ตัวแปร X: โครงการและกิจกรรมของหน่วยงานรัฐ (แผนระดับที่ 3)

ยกตัวอย่าง โครงการ/กิจกรรม และงบประมาณ (ระดับโรงเรียน, สพท., หรือกระทรวงศึกษาธิการ)

• คำอธิบาย: สิ่งที่หน่วยงานทางการศึกษาต้องลงมือทำจริง (Action Plan) มีผลผลิต (Output) ที่ชัดเจน เพื่อเป็น "เหตุ" ที่จะส่งผลให้ตัวแปร Y ประสบความสำเร็จ
• ตัวอย่าง X:
  • โครงการอบรมเชิงปฏิบัติการการจัดการเรียนรู้โค้ดดิ้ง (Coding) และการคิดเชิงคำนวณสำหรับครูผู้สอนระดับประถมศึกษา
  • โครงการจัดตั้งห้องปฏิบัติการวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมสร้างสรรค์ (FabLab) ในโรงเรียนขยายโอกาสจำนวน 50 แห่ง

@ความสำคัญและการนำไปใช้ในภาครัฐ

• ความสอดคล้องของงบประมาณ: ป้องกันปัญหาการตั้งงบประมาณและโครงการที่ไม่สะท้อนผลสัมฤทธิ์จริง
• การบูรณาการ: ทำให้รู้ว่าการทำงานในระดับปฏิบัติ (X) จะส่งผลขับเคลื่อนเป้าหมายใหญ่ (Z) ของประเทศได้อย่างไร
• การติดตามประเมินผล: ใช้เป็นเกณฑ์ตรวจสอบความคุ้มค่าและความสำเร็จของนโยบายภาครัฐ

@ประโยชน์ของการเชื่อมโยงในระบบบริหารงานภาครัฐ

• Line of Sight (มองเห็นเป้าหมายร่วมกัน): ข้าราชการระดับปฏิบัติการจะเข้าใจทันทีว่า งานประจำหรือโครงการขนาดเล็กที่กำลังทำอยู่นั้น กำลังช่วยขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ชาติข้อใด
• ผลสัมฤทธิ์ของงบประมาณ (Performance-based Budgeting): สำนักงบประมาณจะอนุมัติเงินเฉพาะโครงการ (X) ที่พิสูจน์ได้เชิงตรรกะว่าส่งผลต่อ Y และ Z จริงเท่านั้น โครงการใดที่ตัดขาดจากห่วงโซ่นี้จะไม่ได้รับงบประมาณ
• การประเมินผลผ่านระบบระบบติดตามและประเมินผลแห่งชาติ (eMENSCR) รัฐบาลสามารถติดตามได้แบบเรียลไทม์ว่า ยุทธศาสตร์ชาติข้อใดที่ยังไม่บรรลุเป้าหมาย เนื่องจากขาดโครงการ (X) สนับสนุน หรือโครงการที่มีอยู่ไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอ

@ข้อสอบแข่งขันตำแหน่งแรกบรรจุ (ครูผู้ช่วย บุคลากรทางการศึกษา )

๑. ตามโมเดลความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (XYZ) ข้อใดคือ เป้าหมายระดับยุทธศาสตร์

   ก. X

   ข. Y

   (ค) Z

    ง. Y,Z

๒. ตามโมเดลความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (XYZ) ข้อใดคือ แผนระดับใดสัมพันธ์กับ X

  ก. ระดับ ๑

  ข. ระดับ ๒

  (ค) ระดับ ๓

  ง. ระดับ ๔

๓. แผนภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ เป็นแผนงานระดับใด

  ก. ระดับ ๑

  (ข) ระดับ ๒

  ค. ระดับ ๓

  ง. ระดับ ๔

๔. โมเดลความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (XYZ) เกี่ยวข้องกับเรื่องใด

   (ก) การจัดทำแผนงานโครงการ

   ข. การบริหารงบประมาณ

   ค. การบริหารงานบุคคล

   ง. การวิจัยและพัฒนา

๕. eMENSCR  คือข้อใด

   (ก) ระบบการประเมินผล

    ข. ระบบการเงินการคลัง

    ค. ระบบการบริหารบุคคล

    ง. ระบบการชำระภาษี

@ข้อสอบคัดเลือกผู้บริหาร

1. สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาแห่งหนึ่ง กำลังจัดทำ "โครงการพัฒนาครูสอนภาษาอังกฤษด้วยระบบ AI" เพื่อให้สอดคล้องกับแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ ประเด็นการปฏิรูประบบการเรียนรู้ และยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ด้านการพัฒนาและเสริมสร้างศักยภาพทรัพยากรมนุษย์ หากท่านเป็นคณะกรรมการพิจารณาอนุมัติโครงการโดยใช้ XYZ Model เป็นเกณฑ์ในการพิจารณา โครงการดังกล่าวจะถูกจัดอยู่ในตัวแปรระดับใด และมีจุดเชื่อมโยงเหตุผล (Chain of Causality) ที่ถูกต้องที่สุดตามข้อใด

ก. เป็นตัวแปร Z เพราะเป็นการสร้างขีดความสามารถในการแข่งขันระดับสากลของเด็กไทย

ข. เป็นตัวแปร Y เพราะเป็นเป้าหมายระยะกลางที่ระบุผลลัพธ์ของระบบการเรียนรู้ภาพรวม

ค. เป็นตัวแปร X เพราะเป็นกิจกรรมหรือโครงการของหน่วยงานที่มีผลผลิต (Output) ชัดเจน

    เพื่อเป็น "เหตุ" ขับเคลื่อนเป้าหมายย่อย (Y) และยุทธศาสตร์ชาติ (Z)

ง. เป็นตัวแปร X แต่ขาดความเชื่อมโยง เพราะการพัฒนาครูด้วยระบบ AI ยังไม่สามารถส่งผลถึงตัวแปร Z ได้โดยตรงตามหลัก eMENSCR

เฉลย: ค. เหตุผล: ตามหลัก XYZ Model ตัวแปร X หมายถึง โครงการและกิจกรรม รวมถึงงบประมาณที่หน่วยงานระดับปฏิบัติ (เช่น สพท. หรือโรงเรียน) ต้องลงมือทำจริงโดยมีผลผลิต (Output) ที่ชัดเจน (เช่น การอบรมครู, การจัดหาสื่ออุปกรณ์) ซึ่งทำหน้าที่เป็น "เหตุ" ที่จะส่งผลให้ตัวแปร Y (เป้าหมายแผนแม่บท) และตัวแปร Z (เป้าหมายยุทธศาสตร์ชาติ) ประสบความสำเร็จ การเสนอโครงการอบรมครูจึงอยู่ในระดับ X

ข้อที่ 2 ในการประชุมชี้แจงแนวทางการปฏิบัติราชการประจำปีของ สพท. ผอ.สพท. ต้องการสร้างความเข้าใจให้ข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษาในสังกัดมองเห็นภาพเป้าหมายร่วมกัน (Line of Sight) ว่างานประจำที่ครูผู้สอนกำลังทำในห้องเรียนเชื่อมโยงกับประเทศอย่างไร หากท่านเป็น ผอ.สพท. ท่านจะอธิบายเชื่อมโยงการทำงานตามหลัก XYZ Model จากล่างขึ้นบนอย่างไรให้ถูกต้องและสอดคล้องกับความเป็นจริงที่สุด

ก. เริ่มจากขับเคลื่อนแผนยุทธศาสตร์ชาติ (Z) ลงมาสู่แผนแม่บท (Y) แล้วจึงสั่งการให้โรงเรียนจัดทำโครงการ (X) ตามลำดับจากบนลงล่าง

ข. หากครูจัดกิจกรรมการเรียนรู้เชิงรุก Active Learning (X) จะส่งผลให้ร้อยละของสถานศึกษาที่จัดการเรียนรู้มีคุณภาพเพิ่มขึ้น (Y) ซึ่งสะท้อนไปสู่เด็กไทยมีทักษะการคิดวิเคราะห์และขีดความสามารถสูงขึ้นในยุทธศาสตร์ชาติ (Z)

ค. การที่สำนักเขตพื้นที่การศึกษาอนุมัติโครงการยึดตามผลสัมฤทธิ์ตามยุทธศาสตร์ชาติ (Performance-based Budgeting) (Z) จะทำให้สามารถดำเนินโครงการตามแผนปฏิบัติการ (Y) และเกิดผลผลิตเป็นในระดับห้องเรียน (X)

ง. การประเมินผลผ่านระบบ eMENSCR (X) จะเป็นตัวกำหนดเป้าหมายย่อยของแผนแม่บท (Y) เพื่อให้บรรลุผลสำเร็จตามยุทธศาสตร์ชาติ (Z)

เฉลย: ข. เหตุผล: หลักการสร้างสายสัมพันธ์เชิงเหตุผล (Chain of Causality) ของ XYZ Model แม้ในเชิงนโยบายจะถ่ายทอดจากบนลงล่าง (Z -Y- X) แต่แนวคิด Line of Sight ที่อธิบายให้ผู้ปฏิบัติงานเข้าใจ คือการมองจากล่างขึ้นบนว่า การปฏิบัติงานจริงในระดับฐานราก (X เช่น การทำ Active Learning) ส่งผลลัพธ์เชิงบวกต่อเป้าหมายระยะกลาง (Y เช่น ร้อยละของสถานศึกษาที่จัดการเรียนรู้เชิงรุก) และส่งผลสะสมไปสู่เป้าหมายสูงสุดของประเทศ (Z เช่น เด็กไทยมีขีดความสามารถสูงขึ้น)

3. สำนักงบประมาณและสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ได้นำ XYZ Model มาใช้คัดกรองคำของบประมาณของหน่วยงานภาครัฐ หากมี สพฐ. ขอตั้งงบประมาณจัดทำ "โครงการศึกษาดูงานการบริหารจัดการศึกษาในต่างประเทศของผู้บริหาร" โดยไม่มีการระบุตัวชี้วัดที่ชัดเจนว่าส่งผลต่อผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนอย่างไร ผลลัพธ์ตามหลักการพิจารณางบประมาณภาครัฐยุคใหม่ (Performance-based Budgeting) จะเป็นอย่างไร และเพราะเหตุใด

ก. ได้รับการอนุมัติงบประมาณ เนื่องจากเป็นโครงการพัฒนาศักยภาพผู้บริหารซึ่งเป็นกลไกขับเคลื่อนตัวแปร Z ทางอ้อม

ข. ไม่ได้รับการอนุมัติงบประมาณ เพราะโครงการดังกล่าวถูกตัดขาดจากห่วงโซ่เหตุและผล (Chain of Causality) ไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าส่งผลต่อตัวแปร Y และ Z อย่างไร

ค. ได้รับการอนุมัติงบประมาณกึ่งหนึ่ง เนื่องจากสามารถนำไปบันทึกผลผ่านระบบติดตามและประเมินผลแห่งชาติ (eMENSCR) ได้

ง. ไม่ได้รับการอนุมัติงบประมาณ เนื่องจากตัวแปร X ของโครงการซ้ำซ้อนกับยุทธศาสตร์ชาติข้อที่ 6

เฉลย: ข. เหตุผล: ตามหลักการของ Performance-based Budgeting และ XYZ Model สำนักงบประมาณจะอนุมัติเงินเฉพาะโครงการ (X) ที่พิสูจน์ได้ในเชิงตรรกะเท่านั้นว่าส่งผลต่อตัวแปร Y (เป้าหมายแผนแม่บท) และ Z (ยุทธศาสตร์ชาติ) โครงการศึกษาดูงานที่ไม่มีตัวชี้วัดผลสัมฤทธิ์ที่ชัดเจนถือว่า "ตัดขาดจากห่วงโซ่นี้" (Missing Link) จึงไม่ผ่านเกณฑ์การพิจารณาจัดสรรงบประมาณ

๔. จากรายงาน สพฐ.แจ้งว่า รัฐบาลพบข้อจำกัดผ่านระบบติดตามและประเมินผลแห่งชาติ (eMENSCR) ว่า ยุทธศาสตร์ชาติข้อที่ 3 ด้านการพัฒนาและเสริมสร้างศักยภาพทรัพยากรมนุษย์ (เป้าหมาย Z: เด็กไทยมีขีดความสามารถระดับสากลสูงขึ้น) ในพื้นที่เขตพื้นที่การศึกษาหลายแห่ง ไม่บรรลุค่าเป้าหมายติดต่อกันหลายปี ทั้งที่รัฐบาลได้สนับสนุนงบประมาณลงไปแล้ว ในฐานะ ผอ.สพท. คนใหม่ที่มารับตำแหน่ง ท่านควรใช้กรอบคิดจาก XYZ Model ในการวิเคราะห์และแก้ไขปัญหานี้อย่างไรจึงจะตรงจุดที่สุด

ก. เสนอปรับงบประมาณของเขตพื้นที่การศึกษาโดยจัดทำโครงการพิเศษ (X) ให้ครอบคลุมกิจกรรมของโรงเรียนโดยไม่ต้องเปลี่ยนกิจกรรมเดิม

ข. ตรวจสอบความเชื่อมโยงว่า โครงการและกิจกรรม (X) ที่เขตพื้นที่และโรงเรียนดำเนินการอยู่ในปัจจุบัน มีความสอดคล้องและเป็น "เหตุ" ที่เพียงพอต่อการขับเคลื่อนเป้าหมายย่อยในแผนแม่บท (Y) หรือไม่ หากไม่สอดคล้องต้องปรับปรุงชุดโครงการ X ใหม่

ค. ลดเป้าหมายตัวชี้วัดตามที่กำหนดในยุทธศาสตร์ชาติ (Z) เพื่อให้สอดคล้องกับขีดความสามารถที่แท้จริงของเขตพื้นที่และโรงเรียนในสังกัด เพื่อให้ระบบ eMENSCR รายงานผลเป็นสีเขียว

ง. มุ่งเน้นการทำกิจกรรม (X) ที่โรงเรียนมีความพร้อมสูงสุดแทนการประเมินผลผ่านระบบ eMENSCR ของแผนแม่บท (Y)

เฉลย: ข. เหตุผล: เมื่อระบบ eMENSCR ชี้ว่าเป้าหมายระดับ Z หรือ Y ไม่บรรลุผล ปัญหาหลักมักเกิดจากตัวแปรระดับปฏิบัติการ (X) ขาดประสิทธิภาพ หรือโครงการที่มีอยู่ไม่ตอบโจทย์เชิงตรรกะในการขับเคลื่อนเป้าหมาย การแก้ไขปัญหาตามหลัก XYZ Model จึงต้องย้อนกลับมาตรวจสอบและปรับปรุงห่วงโซ่เหตุและผล (Chain of Causality) ของโครงการ (X) ให้สอดคล้องและส่งผลจริงต่อเป้าหมายย่อย (Y)

5. ข้อใดกล่าวถึงความสัมพันธ์ขององค์ประกอบใน XYZ Model ได้ถูกต้องสมบูรณ์ที่สุด ตามหลักการบริหารภาครัฐแนวใหม่ (New Public Management)

ก. ตัวแปร Z คือแผนปฏิบัติการของโรงเรียน, ตัวแปร Y คือแผนแม่บท, ตัวแปร X คือยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี

ข. ตัวแปร X คือเป้าหมายสูงสุดของประเทศ, ตัวแปร Y คือเป้าหมายระยะกลาง, ตัวแปร Z คือโครงการและกิจกรรมของหน่วยงานรัฐ

ค. ตัวแปร Z คือเป้าหมายระดับยุทธศาสตร์ชาติ (แผนระดับที่ 1), ตัวแปร Y คือเป้าหมายย่อยในแผนแม่บท (แผนระดับที่ 2), ตัวแปร X คือโครงการและกิจกรรมของหน่วยงานรัฐ (แผนระดับที่ 3)

ง. ตัวแปร Z, Y และ X ไม่มีลำดับชั้นความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล แต่เป็นเครื่องมือแยกส่วนกันสำหรับประเมินผลงานของข้าราชการแต่ละคน

เฉลย: ค. เหตุผล: ตามเนื้อหาและโครงสร้างที่กำหนดของ XYZ Model การเรียงลำดับระดับเป้าหมายและแผนงานจากบนลงล่าง (หรือจากภาพใหญ่สู่การปฏิบัติ) ที่ถูกต้องคือ

#สรุป

• ตัวแปร Z: เป้าหมายระดับยุทธศาสตร์ชาติ (แผนระดับที่ 1) เป็นเป้าหมายสูงสุด
• ตัวแปร Y: เป้าหมายระดับแผนแม่บท (แผนระดับที่ 2) เป็นเป้าหมายระยะกลาง / เป้าหมายย่อย
• ตัวแปร X: โครงการและกิจกรรมของหน่วยงานรัฐ (แผนระดับที่ 3) เป็นการลงมือทำจริงเพื่อสร้างผลผลิต (Output)