ปรับปรุงกฎหมายการศึกษาใหม่ ให้หลักสูตรไทยเท่าทันโลก

เปิดเทอมใหม่นี้ กระทรวงศึกษาธิการ (ศธ.) จะทดลองใช้ “หลักสูตรใหม่” กับโรงเรียนกว่า 4,000 แห่งทั่วประเทศ แม้ข่าวนี้จะเป็นเรื่องน่ายินดียิ่งแต่ก็สะท้อนให้เห็นถึงความท้าทายสำคัญของระบบการศึกษาไทย ที่ยังอิงกับแรงผลักดันทางการเมืองมากกว่ากลไกการพัฒนาหลักสูตรอย่างเป็นระบบ 

17 ปีผ่านไป เด็กไทยยังเรียนเรื่องเดิม

นักเรียนไทยตั้งแต่ระดับชั้น ป.1 – ม.6 ต้องเรียนตามเป้าหมาย และเนื้อหาที่กำหนดไว้ในหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พ.ศ.2551 ซึ่งประกาศใช้มากว่า 17 ปี 

ท่ามกลางสถานการณ์ที่ผลการทดสอบ PISA ของเด็กไทยลดลงอย่างต่อเนื่อง ในขณะที่สังคมเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เทคโนโลยีมีพัฒนาการอย่างก้าวกระโดด กระแสวิพากษ์วิจารณ์หลักสูตรแกนกลางฯ ก็เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะกับเป้าหมายของหลักสูตร ที่เน้นถ่ายทอดความรู้ทางวิชาการ มากกว่าพัฒนาให้ผู้เรียนเกิด “สมรรถนะ” หรือสามารถนำความรู้ที่เรียนไปประยุกต์ใช้ในชีวิตจริงได้ 

แม้ศธ. ได้ปรับปรุงหลักสูตรแกนกลางฯ มาโดยตลอด แต่การปรับปรุงกลับไม่มีทิศทาง หรือแผนการดำเนินงานที่ชัดเจน ส่งผลให้การปรับหลักสูตรแต่ละครั้งมักเป็นการตอบสนองต่อปัญหาเฉพาะหน้า เช่น การบริหารจัดการเวลาเรียน หรือเกณฑ์การจบหลักสูตร หรือเป็นไปตามวาระทางการเมืองมากกว่าตามความเปลี่ยนแปลงของสังคม หรือทิศทางการจัดการศึกษาของโลก 

การปรับเนื้อหาหลักสูตรให้ทันสมัยเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว คือ ในปี 2560 ที่ ศธ. ได้มอบหมายให้สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.) และสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ยกเครื่องเนื้อหาวิชาวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และภูมิศาสตร์ให้ทันสมัย ขณะที่เนื้อหาของวิชาอื่น ๆ ยังคงเดิม กล่าวอีกนัยหนึ่ง คือ เป้าหมายและเนื้อหาส่วนใหญ่ของหลักสูตรเด็กไทยต้องเรียนแทบไม่เปลี่ยน ไปจาก 17 ปีที่แล้วที่โทรศัพท์มือถือเป็นยุค 2G และ AI ยังคงเป็นเรื่องไกลตัว 

5 ปีผ่านไป หลักสูตรใหม่ยังไม่ได้ใช้จริง

ด้วยข้อจำกัดของหลักสูตรแกนกลางฯ ทำให้ตั้งแต่ปี 2560 หลายองค์กรภาคประชาสังคมจึงได้ร่วมกันผลักดันข้อเสนอให้ ศธ. ปรับหลักสูตรแกนกลางฯ ให้สอดคล้องกับแนวคิดการศึกษาฐานสมรรถนะ ซึ่งเน้นพัฒนาให้นักเรียนสามารถนำความรู้ไปประยุกต์ใช้ในชีวิตจริงได้ 

ศธ.จึงได้ริเริ่มแนวคิดที่จะเปลี่ยนหลักสูตรแกนกลางฯ ฉบับปัจจุบัน ให้เป็นหลักสูตรฐานสมรรถนะตั้งแต่ปี 2563 แม้จะถูกล้มเลิกไปถึง 2 ครั้งจากกระแสต่อต้านของครูจำนวนหนึ่ง และการเปลี่ยนรัฐมนตรี แต่ท้ายที่สุดร่างหลักสูตรฐานสมรรถนะ (ระดับประถมศึกษา) ก็แล้วเสร็จในช่วงปลายปี 2564 พร้อมแผนทดลองใช้หลักสูตรตั้งแต่ปี 2565 และประกาศใช้หลักสูตรทั่วประเทศภายในปี 2567

จากการติดตามการของทีมวิจัยทีดีอาร์ไอ พบว่า หลักสูตรฐานสมรรถนะมีการเปลี่ยนแปลงที่ดีหลายประการเมื่อเทียบกับหลักสูตรแกนกลางฯ เช่น เป้าหมายการเรียนรู้ที่ทันสมัย และเน้นการปฏิบัติจริงมากขึ้น การมีชั่วโมงเรียนบูรณาการให้นักเรียนฝึกนำความรู้ไปใช้แก้ปัญหาในชีวิตจริง และการมีคู่มือครูที่ชัดเจน ซึ่งการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้น่าจะช่วยให้การเรียนการสอนตอบโจทย์ผู้เรียนมากขึ้น 

อย่างไรก็ตาม ตั้งแต่เดือนพฤษภาคม 2565 หลังจากที่รองนายกรัฐมนตรีที่กำกับดูแล ศธ. ในขณะนั้นระบุว่ายังไม่มีแนวคิดที่จะปรับหลักสูตร ศธ.ก็ไม่มีการดำเนินการขับเคลื่อนการทดลองใช้หลักสูตรฐานสมรรถนะอย่างเป็นรูปธรรม และหยุดแผนการนำหลักสูตรฐานสมรรถนะมาเป็นหลักสูตรแกนกลางฯ ฉบับใหม่ ดังที่วางแผนไว้ก่อนหน้า 

ท่ามกลางสถานะที่คลุมเครือของหลักสูตรฐานสมรรถนะ ศธ.เพิ่งเผยแพร่ร่างหลักสูตรพัฒนาสมรรถนะตามช่วงวัยในระดับชั้นปฐมวัย และประถมศึกษาตอนต้น ซึ่งพัฒนาขึ้นในช่วงปลายปี 2567 และจะทดลองใช้ในสถานศึกษากว่า 4,000 แห่งทั่วประเทศ ตั้งแต่เปิดเทอมใหม่ที่จะถึงนี้ซึ่งถือเป็นพัฒนาการที่สำคัญ

อย่างไรก็ตาม ความล่าช้าในการปรับหลักสูตรใหม่ในช่วงที่ผ่านมา ทำให้โรงเรียนส่วนใหญ่ในประเทศไทยจะยังคงใช้หลักสูตรเดิมที่ประกาศมาร่วม 17 ปีต่อไป และจะมีการทดลองใช้หลักสูตรสองฉบับพร้อมกันตั้งแต่ปี 2568 โดยยังไม่มีความชัดเจนว่าจะมีการปรับและประกาศใช้หลักสูตรแกนกลางฯ ฉบับใหม่อย่างเป็นทางการเมื่อใด 

แนวทางการพัฒนาหลักสูตรของต่างประเทศ

งานวิชาการหลายชิ้นชี้ตรงกันว่า ประเทศที่ระบบการศึกษามีคุณภาพต่างวางกลไกเพื่อให้การปรับหลักสูตรเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทีมวิจัยทีดีอาร์ไอได้ศึกษาระบบการพัฒนาหลักสูตรของประเทศออสเตรเลีย และประเทศอังกฤษ ซึ่งทั้งสองประเทศต่างมีการปรับหลักสูตรเป็นประจำ และมีระบบการปรับหลักสูตรที่น่าสนใจ ดังนี้

·      ประเทศอังกฤษ เริ่มประกาศใช้หลักสูตรชาติ ตั้งแต่ปี 2531 ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมามีการปรับเนื้อหาหลักสูตรมาแล้ว 5 ครั้ง หรือเฉลี่ยทุก 8 ปี การปรับหลักสูตรแต่ละครั้งจะมีการแต่งตั้งผู้เชี่ยวชาญจำนวนหนึ่งให้ดำรงตำแหน่งคณะทำงานทบทวนหลักสูตร และกำหนดเป้าหมาย หลักคิด แนวทางการทำงาน รวมถึงกรอบระยะเวลาการทบทวนหลักสูตรไว้ใน (Term of Reference) อย่างชัดเจน

หลักการหนึ่งที่กำหนด คือ ให้กระบวนการทบทวนหลักสูตรมีการหารืออย่างใกล้ชิดกับผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง นอกจากนี้ หลังจากการทบทวนหลักสูตรเสร็จสิ้น หากคณะทำงานมีข้อเสนอเกี่ยวกับการปรับหลักสูตร กระทรวงก็มีข้อกำหนดให้ต้องเว้นระยะเวลาให้สถานศึกษาเตรียมตัวอย่างน้อย 1 ปีการศึกษา

·      ประเทศออสเตรเลีย แม้เพิ่งจะเริ่มประกาศใช้หลักสูตรในปี 2551 แต่ก็มีการปรับปรุงเนื้อหาหลักสูตรมามากถึง 9 ครั้ง และมีการทบทวนหลักสูตรครั้งใหญ่เช่นเดียวกับประเทศอังกฤษ 2 ครั้ง การปรับปรุงหลักสูตรของประเทศออสเตรเลียจะดำเนินงานโดย Australian Curriculum, Assessment and Reporting Authority (ACARA) ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ตั้งขึ้นมาเพื่อภารกิจเกี่ยวกับหลักสูตรโดยเฉพาะ และมีการกำหนดกฎระเบียบให้ต้องติดตามประเมินผลและปรับปรุงหลักสูตรทุกปี รวมทั้งให้มีการทบทวน หลักสูตรครั้งใหญ่ทุก 6 ปี โดยเน้นกระบวนการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง

หลักสูตรแกนกลางเป็นองค์ประกอบสำคัญต่อการจัดการศึกษา แต่การพัฒนาหลักสูตรของประเทศไทยกลับไม่มีระบบการพัฒนาหลักสูตรที่ชัดเจน จึงส่งผลให้การปรับหลักสูตรเกิดความล่าช้าขาดการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องอย่างเพียงพอ และต้องพึ่งแรงผลักดันจากภาคการเมืองเป็นหลัก 

ดังนั้น เพื่อให้ประเทศไทยมีการปรับปรุงหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐานให้ทันสมัยอยู่เสมอ เราขอเสนอให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการออกกฎหมายกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับการพัฒนาหลักสูตรไว้ในร่าง พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ ซึ่งกำลังอยู่ในกระบวนการพิจารณาของรัฐสภา และออกกฎหมายลำดับรองพร้อมระบุประเด็นที่สำคัญ เช่น กรอบระยะเวลาสำหรับการติดตามประเมินผลหลักสูตร สัดส่วนของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในคณะกรรมการที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาหลักสูตร กระบวนการพัฒนาหลักสูตรและการสื่อสารกับสาธารณชน รวมทั้งกำหนดระยะเวลาเตรียมความพร้อมก่อนการนำหลักสูตรไปใช้จริง 

เพื่อให้เด็กไทยได้เรียนหลักสูตรที่เท่าทันโลกที่ผ่านการพิจารณามาเป็นอย่างดี 

บทความโดย ณัฐวุฒิ เพิ่มจิตร, พิทวัส นามนวด, ทัฬหวิชญ์ ฐิติรัตน์สกุล นักวิจัยทีมนโยบายด้านการปฏิรูปการศึกษา ทีดีอาร์ไอ 

ที่มา ; กรุงเทพธุรกิจ

สรุปสาระสำคัญ 

บทความสะท้อนปัญหาการพัฒนาหลักสูตรการศึกษาของไทยที่ยังขาดความเป็นระบบ และถูกขับเคลื่อนด้วยปัจจัยทางการเมืองมากกว่าการวางแผนระยะยาว โดยหลักสูตรแกนกลาง พ.ศ.2551 ถูกใช้มานานกว่า 17 ปี แม้บริบทโลกและเทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้ผลสัมฤทธิ์ผู้เรียน เช่น PISA ลดลง และหลักสูตรยังเน้นเนื้อหามากกว่าสมรรถนะ

แม้มีความพยายามปรับหลักสูตรสู่ฐานสมรรถนะตั้งแต่ปี 2563 และมีจุดเด่นด้านการเรียนรู้เชิงปฏิบัติและการบูรณาการ แต่การดำเนินการขาดความต่อเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงทางนโยบาย ทำให้ยังไม่สามารถใช้จริงได้อย่างเป็นรูปธรรม ปัจจุบันมีเพียงการทดลองใช้บางส่วนในโรงเรียนกว่า 4,000 แห่ง และเกิดภาวะใช้หลักสูตรคู่ขนาน

เมื่อเทียบกับต่างประเทศ เช่น อังกฤษและออสเตรเลีย พบว่ามีกลไกการพัฒนาหลักสูตรที่ชัดเจน มีการทบทวนอย่างสม่ำเสมอ และเปิดโอกาสให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องมีส่วนร่วม

บทความเสนอให้ประเทศไทยกำหนดระบบพัฒนาหลักสูตรในกฎหมายอย่างชัดเจน เช่น ระยะเวลาทบทวน การมีส่วนร่วม และการเตรียมความพร้อมก่อนใช้จริง เพื่อให้หลักสูตรทันสมัยและตอบโจทย์ผู้เรียนในอนาคต

ข้อสอบ

ข้อ 1

สาเหตุสำคัญที่ทำให้การพัฒนาหลักสูตรไทยขาดความต่อเนื่องคือข้อใด
ก. ขาดงบประมาณ
ข. การเปลี่ยนแปลงทางการเมือง
ค. ขาดครูผู้เชี่ยวชาญ
ง. การต่อต้านจากนักเรียน
เฉลย: ข
เหตุผล: บทความชี้ชัดว่าการเมืองมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ ทำให้แผนงานไม่ต่อเนื่อง

ข้อ 2

จุดอ่อนหลักของหลักสูตรแกนกลาง พ.ศ.2551 คืออะไร
ก. เนื้อหาน้อยเกินไป
ข. เน้นกิจกรรมมากเกินไป
ค. เน้นความรู้มากกว่าสมรรถนะ
ง. ใช้เทคโนโลยีมากเกินไป
เฉลย: ค
เหตุผล: หลักสูตรเน้นท่องจำมากกว่าการนำไปใช้จริง

ข้อ 3

แนวคิด “ฐานสมรรถนะ” มุ่งเน้นสิ่งใด
ก. การสอบแข่งขัน
ข. การเรียนเชิงทฤษฎี
ค. การจำเนื้อหา
ง. การประยุกต์ใช้ความรู้
เฉลย: ง
เหตุผล: สมรรถนะคือการนำความรู้ไปใช้แก้ปัญหา

ข้อ 4

ปัญหาของการปรับหลักสูตรในอดีตคือข้อใด
ก. ใช้เวลาน้อยเกินไป
ข. ไม่มีการเปลี่ยนแปลงเลย
ค. ขาดทิศทางและแผนชัดเจน
ง. ใช้เทคโนโลยีมากเกินไป
เฉลย: ค
เหตุผล: เป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ไม่ใช่ระบบระยะยาว

ข้อ 5

ข้อใดเป็นลักษณะเด่นของหลักสูตรใหม่
ก. ลดเวลาเรียนทั้งหมด
ข. เพิ่มการท่องจำ
ค. เน้นการปฏิบัติจริง
ง. ยกเลิกทุกวิชา
เฉลย: ค
เหตุผล: เน้นการลงมือทำและบูรณาการ

ข้อ 6

เหตุใดการทดลองใช้หลักสูตรใหม่จึงยังไม่ประสบผลเต็มที่
ก. โรงเรียนไม่ร่วมมือ
ข. ขาดการสนับสนุนต่อเนื่อง
ค. นักเรียนไม่สนใจ
ง. ไม่มีเนื้อหาใหม่
เฉลย: ข
เหตุผล: นโยบายหยุดชะงักจากการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง

ข้อ 7

ประเทศอังกฤษมีแนวทางพัฒนาหลักสูตรอย่างไร
ก. ปรับทุกปี
ข. ไม่เคยปรับ
ค. ปรับทุก 8 ปีโดยมีกรอบชัดเจน
ง. ปรับตามครูแต่ละโรงเรียน
เฉลย: ค
เหตุผล: มี TOR และระยะเวลาชัดเจน

ข้อ 8

จุดเด่นของประเทศออสเตรเลียคืออะไร
ก. ไม่มีหน่วยงานกลาง
ข. ปรับหลักสูตรตามนักเรียน
ค. มีหน่วยงานเฉพาะและติดตามทุกปี
ง. ใช้หลักสูตรเดียวตลอด
เฉลย: ค
เหตุผล: ACARA ทำหน้าที่โดยเฉพาะและประเมินต่อเนื่อง

ข้อ 9

แนวทางแก้ปัญหาที่บทความเสนอคือข้อใด
ก. เพิ่มการสอบ
ข. ลดวิชาเรียน
ค. กำหนดระบบพัฒนาหลักสูตรในกฎหมาย
ง. ยกเลิกหลักสูตรเดิมทันที
เฉลย: ค
เหตุผล: เสนอให้มีกลไกทางกฎหมายชัดเจน

ข้อ 10

ในฐานะผู้บริหาร หากต้องใช้ 2 หลักสูตรควบคู่ ควรทำอย่างไร
ก. เลือกใช้เฉพาะหลักสูตรเก่า
ข. ใช้เฉพาะหลักสูตรใหม่
ค. บูรณาการและเตรียมความพร้อมครู
ง. รอคำสั่งอย่างเดียว
เฉลย: ค
เหตุผล: ต้องบริหารจัดการเชิงระบบและพัฒนาครูเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลง