‘เศรษฐกิจพอเพียง’ เป็นปรัชญามากกว่าระบบเศรษฐกิจใหม่

มีความพอประมาณและมีภูมิคุ้มกันในตัว บนเงื่อนไขของความรู้และคุณธรรม หรืออธิบายง่ายๆ คือ การเดินทางสายกลาง ไม่เป็นหนี้มากไป ไม่เป็นทุนนิยมบริโภคสุดโต่ง 

“เกษตรทฤษฎีใหม่” ซึ่งใช้อธิบายคู่กับ “ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง” กล่าวถึงการให้เกษตรกรเพาะปลูกแบบผสมผสานและผลิตเพื่อใช้เป็นสัดส่วนสูงขึ้น ถ้าผลิตได้มาก ก็ขายได้ตามความเหมาะสม และอาจพัฒนาไปตามลำดับขั้น เป็นเศรษฐกิจที่มีการค้ามากขึ้นได้ คำอธิบายของทั้ง 2 แนวคิดนี้มักเน้นที่ภาคเกษตรหรือภาคชนบท ไม่ได้เสนอเศรษฐกิจทั้งระบบ และกรอบคิดใหญ่ยังคงอยู่ที่ระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยมหรือตลาดเสรี ที่เน้นการเติบโตแบบมือใครยาวสาวได้สาวเอา 

คำว่า “พอเพียง” เป็นคำที่มีความหมายในเชิงให้คุณค่าที่ขึ้นอยู่กับการตีความตามอัตวิสัย (Subjective) ของคนแต่ละคน ไม่ได้เป็นคำที่มีความหมายเจาะจงที่เป็นภววิสัย (Objective) ชัดเจน เช่น คำว่า “พึ่งตนเองได้” ดังนั้น จึงถูกนักการเมือง นักธุรกิจ นักวิชาการ ชนชั้นกลางตีความไปต่างๆ นานา

ส่วนใหญ่คือการตีความแบบประนีประนอมกับแนวทางพัฒนาทุนนิยมอุตสาหกรรม เช่น บอกว่าเศรษฐกิจพอเพียงไม่ขัดกับระบบตลาดเสรี ไม่ขัดกับการส่งเสริมการลงทุนและตลาดหลักทรัพย์ ไม่ขัดกับการส่งเสริมการลงทุนของต่างประเทศ เพียงแต่ต้องไม่เน้นการเติบโตทางวัตถุอย่างสุดโต่ง หากควรพัฒนาแบบทางสายกลาง ไม่โลภ ไม่เป็นหนี้มาก 

ผู้บริหารบริษัทยักษ์ใหญ่ซีพีกล่าวว่า “เราก็ใช้เศรษฐกิจพอเพียงอยู่ ขนาดเรา ถ้าลงทุนร้อยล้านพันล้านก็ต่ำกว่าพอเพียง ถ้าแสนล้านก็เกินพอเพียง ของเราอยู่กลางๆ สักหมื่นล้าน จึงจะถือว่าพอเพียง” นี่คือตัวอย่างการต่างคนต่างตีความ จนไม่รู้ว่า “เศรษฐกิจพอเพียง” ต่างไปจากการพัฒนาทุนนิยมอุตสาหกรรมอย่างไร

ถ้ามองแบบนี้เศรษฐกิจพอเพียงก็มีความหมายต่างจากทุนนิยมอุตสาหกรรมโลกาภิวัตน์ในแค่ดีกรี มากกว่าเป็นแนวทางพัฒนาทางเลือกใหม่ ที่ต่างไปจากทุนนิยมอุตสาหกรรมตะวันตกอย่างชัดเจน 

ถ้าจะตีความเศรษฐกิจพอเพียงที่มีพื้นฐานมาจากเศรษฐศาสตร์ชาวพุทธให้ก้าวหน้าหน่อย ควรใช้คำว่า “เศรษฐกิจแบบพึ่งตนเองและการแบ่งปันที่เป็นธรรม" คือสร้างระบบเศรษฐกิจทางเลือกแบบให้ประชาชนพึ่งตนเองทางเศรษฐกิจในระดับชุมชนและประเทศได้มากขึ้น ลดการพึ่งพาการกู้ยืมและการค้าระหว่างประเทศ ปฏิรูประบบเศรษฐกิจให้มีโครงสร้างเป็นธรรม เป็นระบบเศรษฐกิจแบบผสมระหว่างทุนนิยมที่มีการแข่งขันกับสังคมนิยมประชาธิปไตยระบบสหกรณ์ รัฐสวัสดิการแบบยุโรปเหนือ 

เศรษฐกิจแบบผสมที่เน้นระบบสหกรณ์ หรือการให้ประชาชนเป็นเจ้าของทุนร่วมกัน จะสร้างความเป็นธรรมได้มากกว่า โดยใช้ผสมไปกับระบบทุนนิยมของผู้ประกอบการขนาดย่อมและขนาดกลางที่มีการแข่งขันอย่างเป็นธรรม ช่วยให้ประชาชนส่วนใหญ่ที่ยากจนมีโอกาสได้ผลตอบแทนการทำงานแบบพอเพียงอย่างทั่วถึงได้จริง มากกว่าการตีความแบบประนีประนอมกับระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยมผูกขาดในยุคปัจจุบัน ที่เป็นตัวการในการส่งเสริมการบริโภค การเป็นหนี้ และความเหลื่อมล้ำต่ำสูง การเอาเปรียบทั้งคนและธรรมชาติ

การพัฒนาเศรษฐกิจทางเลือกใหม่ ควรเน้นระบบสหกรณ์ ระบบสภาคนงานและสภาผู้บริโภค ต้องมีรัฐบาลที่มีนโยบายก้าวหน้า มุ่งแก้ไขข้อบกพร่องของระบบกลไกตลาดของทุนนิยมผูกขาด เช่น ปฏิรูประบบภาษีและงบประมาณ เก็บภาษีคนรวยมาช่วยคนจนเพิ่มขึ้น ปฏิรูปที่ดิน ปฏิรูปทางโครงสร้างๆ สร้างระบบสหกรณ์ ระบบรัฐสวัสดิการสังคม ฯลฯ ที่ต่างไปจากระบบทุนนิยมอุตสาหกรรมที่ผูกขาดเอื้อประโยชน์คนส่วนน้อย

การที่กลุ่มชนชั้นนำอ้างว่า ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงไม่ได้ปฏิเสธระบบตลาดเสรีหรือทุนนิยมนั้นคือ การบิดเบือนความจริง เพราะระบบตลาดเสรีแท้จริงมีลักษณะผูกขาด ไม่มีการแข่งขันที่เป็นธรรมจริง ถ้าคิดในแนวนี้ คำว่า “ปรัชญาเศรษฐกิจแบบพอเพียง” จะเป็นแค่ไม้ประดับหรือการใช้สำนวนโวหารให้ฟังดูดี แต่ไม่มีผลในการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างและแนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจให้มีประสิทธิภาพเพื่อส่วนรวม เป็นธรรม และยั่งยืนอย่างเป็นรูปธรรมจริง 

เศรษฐกิจพอเพียงจะมีความหมายในทางบวกได้ จะต้องมีการปฏิรูปเชิงโครงสร้างเพื่อกระจายทรัพย์สินและรายได้ ทำให้คนส่วนใหญ่ซึ่งเป็นคนจน ความเป็นอยู่ต่ำกว่าระดับพอเพียง ปัจจัยพื้นฐานที่จำเป็น (เช่น อาหาร ที่อยู่ ยา เสื้อผ้า เครื่องใช้ การศึกษา ฯลฯ) ในระดับพอเพียงให้ได้ก่อน ไม่ใช่เป็นเพียงแค่เสนอปรัชญาสำหรับภาคเกษตร และเพื่อเตือนสติคนทั่วไปแบบเป็นนามธรรมอย่างกว้างๆ เท่านั้น

การจะสร้างระบบเศรษฐกิจทางเลือกใหม่ได้จริง จะต้องปฏิรูปเศรษฐกิจมหภาคทั้งระบบ ที่ประยุกต์ใช้สำหรับคนที่อยู่ในภาคอุตสาหกรรม การค้า การบริการในเมือง ซึ่งเป็นคนงาน, พนักงานและผู้ประกอบอาชีพอิสระรายย่อยจำนวนมากได้ด้วย ระบบเศรษฐกิจใหม่ควรเป็นระบบผสมผสานระหว่างระบบสหกรณ์และทุนนิยมที่มีการแข่งขันที่เป็นธรรม วิสาหกิจชุมชน รัฐวิสาหกิจและบริษัทมหาชนที่พนักงานและประชาชนถือหุ้นใหญ่ และมีตัวแทนเป็นฝ่ายบริหารด้วย ฯลฯ

ต้องปฏิรูปทั้งระบบเศรษฐกิจการเมืองอย่างแท้จริง จึงจะช่วยให้เกิดเศรษฐกิจที่พอเพียงสำหรับคนจนส่วนใหญ่ได้ และต้องทำให้ก้าวหน้าควรใช้แนวคิดพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อระบบนิเวศ ที่ลดการทำลายธรรมชาติสิ่งแวดล้อมควบคู่ไปด้วย 

หากจะทำให้แนวคิดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง (และเศรษฐศาสตร์แนวพุทธ) เป็นไปในทางบวก เราจะต้องเปิดใจกว้าง วิเคราะห์เศรษฐกิจสังคมไทยอย่างเป็นจริง พัฒนาต่อยอดจากคำเริ่มต้นว่าปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงไปเป็นระบบเศรษฐกิจใหม่ที่ใช้กับภาคอุตสาหกรรม การค้า การบริการ และภาคที่สัมพันธ์กับต่างประเทศได้ด้วย  

อาจจะใช้คำว่า เศรษฐกิจแบบสหกรณ์ การพึ่งพาตนเอง เพื่อความเป็นธรรมและยั่งยืน เพื่อให้มีความหมายที่ครอบคลุมและสะท้อนความเป็นระบบเศรษฐกิจ (ที่มีระบบการเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิตและโครงสร้างความสัมพันธ์ทางการผลิตที่ชัดเจน) ได้มากกว่า 

ที่มา ; กรุงเทพธุรกิจ

สรุปสาระสำคัญ 

บทความวิพากษ์แนวคิด “เศรษฐกิจพอเพียง” และ “เกษตรทฤษฎีใหม่” ว่ามักถูกอธิบายในกรอบของการพึ่งตนเอง ความพอประมาณ และการเดินทางสายกลาง ไม่ฟุ่มเฟือย ไม่เป็นหนี้เกินตัว โดยเชื่อมโยงกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่มักนำไปใช้ในภาคเกษตรและชนบทเป็นหลัก แต่ในทางปฏิบัติยังอยู่ภายใต้กรอบระบบทุนนิยมตลาดเสรีที่เน้นการเติบโตและการแข่งขัน

บทความชี้ว่าคำว่า “พอเพียง” เป็นคำที่ตีความได้หลากหลายตามมุมมองของแต่ละคน จึงทำให้เกิดการตีความแบบประนีประนอมกับทุนนิยม เช่น การยอมรับตลาดเสรี การลงทุน และการเติบโตทางเศรษฐกิจ ตราบใดที่ไม่สุดโต่ง อย่างไรก็ตาม การตีความเช่นนี้ทำให้แนวคิดพอเพียงไม่แตกต่างจากทุนนิยมมากนัก

ผู้เขียนเสนอว่า หากต้องการให้เศรษฐกิจพอเพียงมีความหมายเชิงเปลี่ยนแปลงจริง ควรพัฒนาไปสู่ “เศรษฐกิจแบบพึ่งตนเองและการแบ่งปันที่เป็นธรรม” โดยเน้นระบบสหกรณ์ รัฐสวัสดิการ การกระจายรายได้ และการปฏิรูปโครงสร้างเศรษฐกิจ ลดความเหลื่อมล้ำ และลดการพึ่งพาตลาดโลก

ท้ายที่สุด บทความเสนอว่า การพัฒนาเศรษฐกิจที่ยั่งยืนต้องเป็นระบบเศรษฐกิจแบบผสมที่มีความเป็นธรรม ควบคู่การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และต้องปฏิรูปเชิงโครงสร้างทั้งเศรษฐกิจและสังคม ไม่ใช่เพียงการตีความเชิงคุณค่าอย่างนามธรรมเท่านั้น

ข้อสอบ

ข้อ 1

สาระสำคัญของบทความนี้เน้นประเด็นใดมากที่สุด
ก. การส่งเสริมการเกษตรเชิงเดี่ยว
ข. การขยายตัวของตลาดทุนโลก
ค. การตีความและข้อจำกัดของเศรษฐกิจพอเพียง
ง. การพัฒนาเทคโนโลยีการเกษตร

เฉลย: ค
เหตุผล: บทความวิเคราะห์การตีความ “พอเพียง” และผลต่อแนวคิดทางเศรษฐกิจเป็นหลัก

ข้อ 2

ข้อใดสะท้อน “ปัญหาการตีความเศรษฐกิจพอเพียง” ตามบทความ
ก. มีความหมายเชิงภววิสัยชัดเจน
ข. ถูกตีความแบบเดียวกันทั่วประเทศ
ค. ถูกใช้เฉพาะภาคอุตสาหกรรม
ง. ถูกตีความหลากหลายตามผู้ใช้

เฉลย: ง
เหตุผล: บทความระบุว่าเป็นคำที่มีความเป็นอัตวิสัยสูง ตีความได้หลายแบบ

ข้อ 3

บทความมองความสัมพันธ์ของเศรษฐกิจพอเพียงกับทุนนิยมอย่างไร
ก. ขัดแย้งโดยสิ้นเชิง
ข. แยกออกจากกันชัดเจน
ค. อยู่ในกรอบประนีประนอมกับทุนนิยม
ง. เป็นระบบเดียวกันทั้งหมด

เฉลย: ค
เหตุผล: ชี้ว่ามักถูกตีความให้สอดคล้องกับตลาดเสรีและทุนนิยม

ข้อ 4

ข้อใดเป็นข้อเสนอของผู้เขียนต่อการพัฒนาเศรษฐกิจ
ก. เพิ่มการลงทุนจากต่างประเทศ
ข. เน้นการแข่งขันเสรีเต็มรูปแบบ
ค. ลดบทบาทรัฐในระบบเศรษฐกิจ
ง. ปฏิรูปเชิงโครงสร้างและกระจายรายได้

เฉลย: ง
เหตุผล: เน้นการปฏิรูปโครงสร้างและความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจ

ข้อ 5

“เศรษฐกิจแบบพึ่งตนเองและการแบ่งปันที่เป็นธรรม” มีลักษณะสำคัญคืออะไร
ก. พึ่งพาตลาดโลกสูง
ข. เน้นการผูกขาดธุรกิจ
ค. ลดความเหลื่อมล้ำและสร้างความเป็นธรรม
ง. เน้นการบริโภคสูงสุด

เฉลย: ค
เหตุผล: เป็นแนวคิดลดความเหลื่อมล้ำและเพิ่มความเป็นธรรม

ข้อ 6

ข้อใดเป็นข้อวิจารณ์ของบทความต่อระบบตลาดเสรี
ก. มีการแข่งขันเป็นธรรมเสมอ
ข. ไม่มีบทบาทในเศรษฐกิจ
ค. เป็นระบบที่ไม่ผูกขาด
ง. มีลักษณะผูกขาดและเหลื่อมล้ำ

เฉลย: ง
เหตุผล: บทความมองว่าตลาดเสรีจริงมีความไม่เป็นธรรมและผูกขาด

ข้อ 7

แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงตามบทความมักถูกนำไปใช้ในบริบทใดมากที่สุด
ก. อุตสาหกรรมหนัก
ข. ภาคเกษตรและชนบท
ค. การเงินระหว่างประเทศ
ง. เทคโนโลยีดิจิทัล

เฉลย: ข
เหตุผล: ระบุว่าเน้นอธิบายในภาคเกษตรและชนบท

ข้อ 8

เหตุใดบทความจึงมองว่าการตีความเศรษฐกิจพอเพียงอาจไม่เปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจ
ก. เพราะไม่มีแนวคิดรองรับ
ข. เพราะเป็นเพียงคำเชิงคุณค่า
ค. เพราะใช้ได้เฉพาะเกษตรกร
ง. เพราะขัดกับกฎหมายรัฐ

เฉลย: ข
เหตุผล: เป็นคำเชิงคุณค่า ไม่ชัดเจนเชิงโครงสร้างเศรษฐกิจ

ข้อ 9

แนวทางที่บทความเสนอเพื่อความยั่งยืนควรควบคู่กับอะไร
ก. การเพิ่มหนี้ครัวเรือน
ข. การทำลายสิ่งแวดล้อม
ค. การเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างเดียว
ง. การพัฒนาเศรษฐกิจเชิงนิเวศ

เฉลย: ง
เหตุผล: เน้นเศรษฐกิจที่คำนึงถึงสิ่งแวดล้อม

ข้อ 10

บทบาทของ “รัฐ” ตามแนวคิดที่บทความเสนอควรเป็นอย่างไร
ก. ลดบทบาทลงทั้งหมด
ข. เป็นผู้กำกับตลาดอย่างเข้มแข็งและปฏิรูปโครงสร้าง
ค. ไม่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจ
ง. สนับสนุนเฉพาะทุนใหญ่

เฉลย: ข
เหตุผล: รัฐต้องปฏิรูประบบภาษี สวัสดิการ และโครงสร้างเศรษฐกิจ