การศึกษาสู่ฉากทัศน์ใหม่ เรียนรู้รูปแบบผสมผสาน
เข้าสู่ศักราชใหม่ ความคาดหวังจะหลุดพ้น เพื่อเริ่มต้นให้กับความสดใสหลังชีวิตผ่านพ้นไปกับปีที่หนักหนามาพอสมควร ความบอบช้ำจากโรคโควิด-19 และการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของภาคการศึกษา ทิ้งไว้ทั้งปัญหา และโอกาส หากมองดูแล้วก็ยังไม่มีใครสามารถฟันธงได้ ว่าสถานการณ์นี้จะจบลงเมื่อไหร่ งานนี้ภาคการศึกษาไทยจะเป็นอย่างไร อักษร เอ็ดดูเคชั่น ขอพาย้อนไปดูเส้นทางการศึกษาตลอดปีที่ผ่านมา
ภาพรวมสถานการณ์การศึกษาไทย ข้อมูลจาก ศูนย์วิจัยอนาคตศึกษา ฟิวเจอร์เทลส์ แล็บ โดย บริษัท แมกโนเลีย ควอลิตี้ ดีเวล็อปเม้นต์ คอร์ปอเรชั่น จำกัด ร่วมกับ สถาบันการมองอนาคตนวัตกรรม สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (องค์การมหาชน) แจงถึงตัวเลขสถิติทางด้านการศึกษาหลายประเด็นที่น่าสนใจ ตั้งแต่การจัดสรรงบประมาณรายจ่ายประจำปีของรัฐบาลให้กับกระทรวงศึกษาธิการ สูงสุดในรอบ 22 ปี คิดเป็นร้อยละ 11.5-25.7 ของงบประมาณแผ่นดินทั้งหมด สวนทางกับผลคะแนนจากโปรแกรมประเมินสมรรถนะนักเรียนตามมาตรฐานสากล หรือ PISA ในปี พ.ศ.2561 ที่นักเรียนไทยยังทำได้ไม่ดีนัก โดยมีคะแนนด้านการอ่าน ด้านคณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ อยู่ในลำดับที่ 68, 59 และ 55 ตามลำดับจาก 79 ประเทศที่เข้าร่วมการประเมิน
นั่นก็อาจแปลความได้ว่า รัฐบาลตระหนัก และให้ความสำคัญอย่างยิ่งยวดกับ “ระบบการศึกษาไทย” ที่มีความท้าทายในหลายประเด็น ตั้งแต่เรื่องของความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงการศึกษา และแหล่งความรู้ที่มีคุณภาพ จำนวนนักเรียนที่ลดลง ค่านิยมต่อการศึกษา รวมไปถึงหลักสูตรเพื่อพัฒนาทักษะแห่งอนาคต ที่ยังไม่ตอบโจทย์ความต้องการของตนเอง และตลาดแรงงาน
สิ่งเหล่านี้สร้างทั้งความกดดัน และเกิดการปรับตัวครั้งใหญ่ในแวดวงการศึกษา ทั้งรูปแบบ และแหล่งการเรียนรู้ แม้คนไทยจะหันมาใช้อินเตอร์เน็ตมากขึ้น แต่จากรายงานของสำนักงานสถิติแห่งชาติในปี พ.ศ.2563 ชี้ให้เห็นว่าคนไทยใช้อินเตอร์เน็ตเพื่อเข้าถึงความบันเทิง และการสื่อสารทางไกลเป็นหลัก มีเพียงร้อยละ 31.6 ที่ใช้เพื่อการติดตามข่าวสารความรู้ และร้อยละ 7.4 ใช้เพื่อการเรียนผ่านออนไลน์
นอกจากนั้น ยังเกิดกระแสจากบริษัทยักษ์ใหญ่ชื่อดังข้ามชาติหลายแห่งอย่าง Google Apple Amazon ที่ประกาศนโยบายการรับสมัครคัดเลือกบุคลากรเข้าทำงาน โดยมุ่งพิจารณาจากทักษะ และประสบการณ์การทำงานมากกว่าการใช้วุฒิการศึกษา หรือใบปริญญาบัตร เกิดสัญญาณการเปลี่ยนแปลง และความตื่นตัว ในการตั้งคำถามถึงความสำคัญ และคุณค่าของวุฒิการศึกษา รวมไปถึงชื่อเสียงของสถาบันการศึกษาด้วย
ทั้งหมดนี้ สร้างกระบวนการการเรียนรู้ และสื่อในรูปแบบใหม่ ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence) ขยายขีดความสามารถให้กับทั้งผู้เรียน และผู้สอน ส่งเสริมการ Upskill และ Reskill รวมไปถึงการเรียนรู้ที่ตรงกับความสนใจ และความสามารถของผู้เรียนจนเกิดเป็นการเรียนรู้ตลอดชีวิต
การปรับรูปแบบการเรียนรู้ไปสู่การเรียนแบบผสมผสาน ความปั่นป่วนของการพยายามสร้างความสมดุลย์ และปรับรูปแบบการเรียนการสอนให้สอดคล้องกับสถานการณ์ของการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ส่งผลให้ น.ส.ตรีนุช เทียนทอง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ประกาศเลื่อนการเปิดเทอมภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2564 ถึง 2 ครั้ง แต่ดูจากสถานการณ์ที่ยากจะควบคุม จึงต้องคิดหารูปแบบการจัดการเรียนการสอนที่เหมาะสมต่อ พร้อมขึ้นนโยบายให้ทุกโรงเรียนทั่วประเทศ ปรับเปลี่ยนการสอนให้อยู่ในรูปแบบผสมผสาน หรือ Blended Learning ระหว่างการใช้เทคโนโลยีสื่อสารทางไกล ดิจิทัลแพลตฟอร์มเพื่อการเรียนรู้ และรูปแบบการเรียนในห้องเรียน ภายใต้การเรียนรู้ในรูปแบบ 5 on ได้แก่ on site, on air (DLTV), on demand, online และ on hand
โดยกระทรวงศึกษาธิการยังได้จัดทำเว็บไซต์ “ครูพร้อม” ที่เกิดจากความร่วมมือกันระหว่างหน่วยงานภาครัฐ และเอกชน เข้ามาร่วมจับมือสนับสนุนโดย บริษัท อักษร เอ็ดดูเคชัน จำกัด (มหาชน) ยังได้เข้าร่วม และพัฒนาดิจิทัลแพลตฟอร์มเพื่อการเรียนรู้ภายใต้ชื่อ Aksorn On-Learn สนับสนุนการเรียนการสอนของครู และนักเรียนด้วยสื่อดิจิทัล อาทิ คลิปวิดีโอ e-Book สื่อ Interactive 3D สื่อ Interactive Software ไฟล์เสียงประกอบการสอน สไลด์ประกอบการสอน ครอบคลุม 8 กลุ่มสาระฯ ซึ่งมีผู้ใช้งานแล้วมากกว่า 85,000 คน
ส่งผลให้ คำค้นด้านการศึกษา ที่มาแรงติด 1 ใน 5 อันดับ Search ของปีนี้ จากหลายปีที่ผ่านมา พบว่ามีเพียงคำว่า DLTV ที่จัดอยู่ในคำค้นทางด้านการศึกษาติดอันดับคำค้นยอดนิยมใน Google Search ซึ่งในปีนี้คำว่า SGS (Secondary Grading System) ถูกจัดให้ติดอยู่ในคำค้นยอดนิยมอันดับ 5 เป็นระบบการประเมินผลการเรียนรูปแบบใหม่ของโรงเรียนกลุ่มมัธยมศึกษาทั่วประเทศ ภายใต้สังกัดของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน จะใช้ระบบเดียวกันทั้งหมด เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการวัดและประเมินผลการเรียน สามารถประเมินผลผ่านทางอินเตอร์เน็ตได้ที่เว็บไซต์ https://sgs.bopp-obec.info ช่วยทำให้ระบบการประเมินผลมีความรวดเร็ว ทันสมัย ใช้งานง่ายไม่ซับซ้อน ส่งผลให้ครู และนักเรียนทั่วประเทศต้องปรับตัวอย่างมากในการใช้ระบบการประเมินผลรูปแบบใหม่
ขณะที่ หลักสูตรฐานสมรรถนะ นำร่องทดลองใช้ ป.1-ป.3 เกิดกระแสวิพากษ์ไปทั่ว เมื่อกระทรวงศึกษาธิการกำหนดแผนปฏิบัติการปรับปรุงหลักสูตรแกนกลางการจัดการศึกษาขึ้นพื้นฐาน พ.ศ.2551 เป็นหลักสูตรฐานสมรรถนะ ที่มีความแตกต่างจากหลักสูตรเดิมในสาระสำคัญหลายตัว อาทิ ลดเวลาเรียน และกลุ่มสาระการเรียนรู้ลงในบางระดับชั้น ปลดล็อกตัวชี้วัดการเรียนรู้ ปรับปรุงฐานการเรียนรู้สมรรถนะใหม่ โดยมีแผนใช้จริงในปีการศึกษา 2565 กับโรงเรียนประถมศึกษาที่มีความพร้อม และวางกรอบการใช้หลักสูตรฐานสมรรถนะครอบคลุมทุกโรงเรียน ทั้งในระดับประถมศึกษา และมัธยมศึกษา ในปีการศึกษา 2567 นำร่องทดลองใช้ในเขตพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา
แต่เกิดกระแสถึงความไม่พร้อม ทั้งในแวดวงนักการศึกษา นักวิชาการ ครู และบุคลากรทางการศึกษา เนื่องจากเห็นว่าหลักสูตรยังขาดความชัดเจน และขาดการมีส่วนร่วมจากผู้ปฏิบัติงานจริง จนต้องกลับมาทบทวน ชะลอ และเลื่อนการนำร่องทดลองออกไป
ปิดท้ายฉากทัศน์ใหม่ และสัญญาณของการเปลี่ยนแปลง เพราะโลกหมุนไป การศึกษาไทยต้องหมุนตาม ฉากทัศน์หน้าใหม่ของการศึกษา เราฝันเห็นเด็กไทยมุ่งไปสู่การเรียนรู้ตลอดชีวิต (Never-ending learning) เรียนรู้จากที่ใด เวลาใดก็ได้ ด้วยการใช้เทคโนโลยีมาประยุกต์ให้ผู้เรียนสามารถเข้าใจ เกิดการเรียนรู้อย่างมีความสุข ได้เรียน และค้นพบในสิ่งที่ตนเองสนใจ จนเกิดเป็นทักษะที่ต้องการ และมีตลาดแรงงานรองรับ
เพราะท้ายที่สุดแล้ว ความสำคัญของการผสมผสานการเรียนรู้ไปพร้อมกับการใช้ชีวิตเป้าหมายทางไกล ก็คือเพื่อให้เด็กๆ ของเราวันนี้เติบโตไปเป็นผู้ใหญ่ ที่เรียกได้ว่า “พลเมืองของโลก” อย่างแท้จริง
สรุปสาระสำคัญ
บทความสะท้อนภาพการศึกษาไทยภายหลังวิกฤตโควิด-19 ซึ่งก่อให้เกิดทั้ง “ปัญหาและโอกาส” แม้รัฐจัดสรรงบประมาณด้านการศึกษาสูงต่อเนื่อง แต่ผลสัมฤทธิ์ของผู้เรียนไทยจากการประเมิน PISA ยังอยู่ในระดับต่ำ สะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้าง เช่น ความเหลื่อมล้ำ คุณภาพการเข้าถึงทรัพยากร การลดลงของจำนวนนักเรียน และหลักสูตรที่ยังไม่สอดคล้องกับทักษะแห่งอนาคต
สถานการณ์โควิดเร่งให้เกิดการปรับตัวสู่การเรียนรู้แบบดิจิทัลและผสมผสาน (Blended Learning) ผ่านรูปแบบ 5 On ได้แก่ On-site, On-air, Online, On-demand และ On-hand อย่างไรก็ตาม พฤติกรรมการใช้อินเทอร์เน็ตของคนไทยยังเน้นความบันเทิงมากกว่าการเรียนรู้
ขณะเดียวกัน ภาคธุรกิจระดับโลกให้ความสำคัญกับ “ทักษะ” มากกว่าวุฒิการศึกษา ส่งผลให้เกิดการตั้งคำถามต่อคุณค่าของระบบการศึกษาแบบเดิม นำไปสู่การส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต (Lifelong Learning) การใช้ AI เพื่อพัฒนาศักยภาพผู้เรียน และการ Upskill/Reskill
นโยบายสำคัญ เช่น แพลตฟอร์ม “ครูพร้อม” และระบบ SGS ช่วยพัฒนาการเรียนรู้และการประเมินผลให้ทันสมัย ขณะที่หลักสูตรฐานสมรรถนะยังเผชิญข้อกังวลด้านความพร้อม
โดยสรุป การศึกษาไทยกำลังเปลี่ยนผ่านสู่ระบบที่ยืดหยุ่น เน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง และมุ่งสร้าง “พลเมืองโลก” ที่เรียนรู้ได้ตลอดชีวิต
ข้อสอบ
ข้อ 1 ข้อใดสะท้อน “ความไม่สอดคล้อง” ของระบบการศึกษาไทยได้ชัดเจนที่สุด
ก. งบประมาณเพิ่มขึ้นและผล PISA สูงขึ้น
ข. งบประมาณเพิ่มขึ้นแต่ผล PISA ต่ำ
ค. งบประมาณลดลงแต่ผล PISA สูง
ง. งบประมาณและผล PISA คงที่
เฉลย: ข.
เหตุผล: บทความชี้ว่าแม้งบสูง แต่ผลลัพธ์ผู้เรียนยังต่ำ สะท้อนประสิทธิภาพระบบ
ข้อ 2 ปัญหาเชิงโครงสร้างสำคัญของการศึกษาไทยคือข้อใด
ก. การแข่งขันสูงเกินไป
ข. การใช้เทคโนโลยีมากเกินไป
ค. ความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงการศึกษา
ง. ครูมีจำนวนมากเกินไป
เฉลย: ค.
เหตุผล: ระบุชัดว่าความเหลื่อมล้ำเป็นปัญหาหลัก
ข้อ 3 แนวโน้มการจ้างงานของบริษัทระดับโลกสะท้อนอะไร
ก. ให้ความสำคัญวุฒิการศึกษา
ข. ให้ความสำคัญสถาบันชื่อดัง
ค. ให้ความสำคัญทักษะและประสบการณ์
ง. ให้ความสำคัญอายุงาน
เฉลย: ค.
เหตุผล: บทความระบุชัดถึงการเน้นทักษะมากกว่าวุฒิ
ข้อ 4 รูปแบบการเรียนรู้แบบ 5 On ไม่รวมข้อใด
ก. On-site
ข. On-air
ค. On-ground
ง. Online
เฉลย: ค.
เหตุผล: ไม่มี On-ground ในโมเดล 5 On
ข้อ 5 พฤติกรรมการใช้อินเทอร์เน็ตของคนไทยส่งผลอย่างไร
ก. ส่งเสริมการเรียนรู้สูง
ข. เน้นการเรียนออนไลน์
ค. เน้นความบันเทิงมากกว่าการเรียน
ง. ใช้เพื่อวิจัยเป็นหลัก
เฉลย: ค.
เหตุผล: ใช้เพื่อบันเทิงและสื่อสารเป็นหลัก
ข้อ 6 บทบาทของ AI ในการศึกษาคือข้อใด
ก. แทนครูทั้งหมด
ข. ลดความสำคัญผู้เรียน
ค. ขยายศักยภาพการเรียนรู้
ง. ยกเลิกหลักสูตร
เฉลย: ค.
เหตุผล: AI ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการเรียนรู้
ข้อ 7 ระบบ SGS มีจุดเด่นสำคัญคืออะไร
ก. ลดจำนวนครู
ข. ประเมินผลแบบออฟไลน์
ค. เพิ่มความรวดเร็วและทันสมัย
ง. ยกเลิกการสอบ
เฉลย: ค.
เหตุผล: เป็นระบบออนไลน์ที่รวดเร็ว ใช้งานง่าย
ข้อ 8 ปัญหาของหลักสูตรฐานสมรรถนะคือข้อใด
ก. มีความชัดเจนมากเกินไป
ข. ขาดการมีส่วนร่วมและความพร้อม
ค. ใช้งบประมาณสูงเกินไป
ง. เนื้อหาน้อยเกินไป
เฉลย: ข.
เหตุผล: ถูกวิจารณ์เรื่องความไม่พร้อมและความชัดเจน
ข้อ 9 แนวคิด Lifelong Learning หมายถึงอะไร
ก. เรียนเฉพาะในห้องเรียน
ข. เรียนเฉพาะวัยเด็ก
ค. เรียนรู้ตลอดชีวิต
ง. เรียนเฉพาะออนไลน์
เฉลย: ค.
เหตุผล: เป็นการเรียนรู้ต่อเนื่องตลอดชีวิต
ข้อ 10 เป้าหมายสูงสุดของการศึกษาไทยตามบทความคือข้อใด
ก. เพิ่มคะแนนสอบ
ข. สร้างแรงงานราคาถูก
ค. สร้างพลเมืองโลก
ง. เพิ่มจำนวนโรงเรียน
เฉลย: ค.
เหตุผล: มุ่งพัฒนาผู้เรียนเป็น “พลเมืองของโลก” พร้อมทักษะอนาคต