อวสานของโรงเรียนหากไม่พัฒนาระบบการเรียนการสอน

เรื่องของ “คน” หรือถ้ามอง “ภาพใหญ่” ก็คือ “ประชากร” ของประเทศไทยนั้น เป็นเรื่องที่ผมสนใจมากขึ้นเรื่อย ๆ หลังจากที่กลายมาเป็นนักลงทุนแบบ “VI” ที่เน้นการลงทุนระยะยาว

เหตุผลก็คือ ในระยะยาวแล้ว เรื่องของเศรษฐกิจ ทั้งการผลิตและการบริการทั้งหลายนั้นก็ขึ้นอยู่กับคน ถ้าคนมีจำนวนมากขึ้นเรื่อย ๆ และความสามารถหรือประสิทธิภาพในการทำงานดีขึ้นเรื่อย ๆ เศรษฐกิจก็จะเติบโตขึ้นเรื่อย ๆ ตรงกันข้าม ถ้าคนมีจำนวนน้อยลงไปเรื่อย ๆ และความสามารถหรือประสิทธิภาพของคนไม่เพิ่มขึ้น เศรษฐกิจก็จะถดถอยลงไปเรื่อย ๆ ซึ่งทั้งสองประการก็กระทบกับการลงทุนในตลาดหุ้นอย่างรุนแรง 

ในกรณีแรกนั้น เกิดขึ้นกับประเทศไทยมานานมากไม่ต่ำกว่า 60-70 ปีแล้วตั้งแต่ผมเกิดมาจนถึงวันนี้ที่เศรษฐกิจไทยโตขึ้นตลอดอย่างรวดเร็วและส่งผลให้ตลาดหุ้นปรับตัวขึ้นอย่างรวดเร็วปีละเกือบ 10% มาเป็นเวลาเกือบ 46 ปี แล้ว​

ในกรณีที่สองที่เศรษฐกิจจะถดถอยลงอย่างต่อเนื่องยาวนานนั้น ผมกำลังวิตกว่ากำลังใกล้จะเกิดขึ้นกับประเทศไทย นั่นก็เพราะว่าจำนวนคนหรือคนที่ทำงานได้ของประเทศไทยนั้น กำลังเข้าสู่จุดสูงสุดและจะลดลงมาอย่างต่อเนื่อง เช่นเดียวกับประสิทธิภาพหรือความสามารถของคนไทยที่จะไม่เพิ่มขึ้นอานิสงค์จากคุณภาพการศึกษาที่ไม่ได้พัฒนาขึ้น และอายุเฉลี่ยที่สูงขึ้นอย่างรวดเร็วของคนไทยในช่วงเร็ว ๆ นี้และต่อไปในอนาคตโดยที่ผมเองก็ยังไม่เห็นว่าจะมีใครสนใจที่จะแก้ไขหรือชะลอปัญหาที่ยิ่งใหญ่และสำคัญขนาดนี้​

ผมเองเคยเขียนบทความเกี่ยวกับเรื่องของประชากรไทยมาหลายครั้ง แต่ครั้งนี้ผมอยากที่จะเน้นถึงปรากฏการณ์สำคัญที่ยังไม่เคยพูดถึงอย่างจริงจังแต่จะมีความสำคัญมากในอนาคตนั่นก็คือ การลดลงแบบ “ถล่มทลาย” ของจำนวนเด็กที่เกิดในช่วง 7-8 ปีที่ผ่านมา ซึ่งน่าจะกระทบกับกิจกรรมทั้งหลายเกี่ยวกับทารกและเด็กเล็กซึ่งน่าจะรวมถึงงานของสูตินรีแพทย์ อาหารเด็กเล็ก โรงเรียนอนุบาลและหนังสือเกี่ยวกับแม่และเด็กมาก่อนหน้านี้แล้ว 

อย่างไรก็ตาม กิจกรรมใหญ่และสำคัญยิ่งกว่าที่จะเริ่มเห็นผลกระทบอย่างแรงก็คือ “โรงเรียน” ซึ่งก็จะพบว่าจำนวนเด็กที่จะต้องเข้าโรงเรียนนั้น จะลดลงไปมากและจะลดลงอย่างต่อเนื่อง ตัวเลขของเด็กที่เกิดเมื่อ 7-8 ปีก่อนนั้นอยู่ที่ประมาณเกือบ 8 แสนคนต่อปี หลังจากนั้น ก็ลดลงตลอดทุกปี ประมาณปีละ 30,000 คน ทำให้เด็กที่เกิดล่าสุดนั้นอยู่ที่ประมาณแค่ปีละ 550,000 คน หรือเป็นการลดลงถึงประมาณ 30% และตัวเลขนี้ก็น่าจะยังไม่ดีขึ้นเมื่อคำนึงถึงปัญหาโรคโควิด-19 และภาวะเศรษฐกิจเลวร้ายที่ตามมาซึ่งน่าจะทำให้คนเลื่อนและลดการมีลูกลงไปอีก​

ที่จริง เรื่องของการศึกษาของไทยนั้น ก่อนหน้านี้เราก็เริ่มเห็นว่านักศึกษาที่เข้าเรียนในระดับมหาวิทยาลัยเริ่มที่จะลดลงเพราะจำนวนคนที่เกิดและอายุครบ 17-18 ปี นั้น เริ่มลดลง จากปีละ 1 ล้านคนเมื่อ 20 ปีก่อนซึ่งก็สอดคล้องกับความเฟื่องฟูของมหาวิทยาลัยที่มีการขยายตัวขึ้นมากทั้งของรัฐและเอกชนในขณะนั้น แต่พอถึงเมื่อประมาณ 4-5 ปีที่ผ่านมา จำนวนคนที่อายุถึง 17-18 ปีก็ตกลงมาเหลือปีละ 9 แสนคน 

มหาวิทยาลัยเอกชนหรือของรัฐที่เน้นการเรียนทางด้านที่ไม่เกี่ยวกับธุรกิจเริ่ม “ว่าง” ผ่านมาจนถึงวันนี้ตัวเลขคนไทยที่อายุถึงเกณฑ์เข้ามหาวิทยาลัยลดลงอีกเหลือเพียงปีละ 8 แสนคน นักศึกษาในหลักสูตรทางด้านศิลปศาสตร์ที่ไม่ทำเงินหรือหางานยากหายไปเกือบหมด มหาวิทยาลัยเอกชนจำนวนมากต้องปิดแผนกเพราะจำนวนนักศึกษาบางแห่งน้อยกว่าอาจารย์ที่สอนเสียอีก 

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขจำนวนคนที่อายุถึงเกณฑ์ต้องเข้าเรียนมหาวิทยาลัยหลังจากนี้จะคงที่ประมาณเกือบ 8 แสนคนไปอีก 10 ปี ซึ่งถ้าไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลง มหาวิทยาลัยที่ได้ลดขนาดและ “ปรับโครงสร้าง” หลักสูตรในช่วง 2-3 ปีนี้แล้วก็น่าจะยังสามารถรักษาขนาดของตนเองอยู่ได้อีก 10 ปี ก่อนที่จะต้องเปลี่ยนแปลงไป “อย่างสิ้นเชิง” อีกครั้งหนึ่งเมื่อจำนวนนักศึกษาจะลดแบบ “ตกหน้าผา” ตั้งแต่ปี 2573-74​

แต่ก่อนจะครบ 10 ปีนั้น คนที่บริหารมหาวิทยาลัยก็คงไม่ได้อยู่อย่างสบายนัก เพราะด้วยอัตราเร่งของการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีดิจิตอลที่มีต่อกิจกรรมอย่างการศึกษานั้นสูงลิ่ว การเรียนการสอนมีโอกาสที่จะถูก Disrupt จากแอ็ปสื่อสังคมอย่างซูมและข้อมูลต่าง ๆ จากเว็ปไซ้ต์อย่างกูเกิลได้  มหาวิทยาลัย “รูปแบบใหม่” ที่อาจจะลงทุนไม่มากแต่สามารถสอนคนจำนวนมหาศาลและด้วยอาจารย์ที่มีความรู้ความสามารถสุดยอด ด้วยค่าใช้จ่ายที่ต่ำมาก อาจจะมาทำลายมหาวิทยาลัย “รุ่นเก่า” ได้ 

นอกจากนั้น “ค่านิยม” ใหม่ ๆ ที่ว่านายจ้างไม่สนใจใบปริญญาหรือความรู้ด้านอื่น ๆ ที่ไม่เกี่ยวข้องอาจจะไม่ต้องการคนที่เรียนจบมหาวิทยาลัย แต่สนใจความสามารถและความเชี่ยวชาญเฉพาะของคนที่จะเข้ามาทำงานมากกว่าโดยที่ไม่ต้องเรียนจบมหาวิทยาลัยก็ได้ ทั้งหมดนั้นทำให้ “อนาคต” ของมหาวิทยาลัย โดยเฉพาะที่ไม่ใช่มหาวิทยาลัยชั้นนำมีความไม่แน่นอนสูงมาก​

ปัญหาอีกอย่างหนึ่งของโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยก็คือ ทำอย่างไรถึงจะทำให้คนเรียนมีศักยภาพหรือความสามารถเพิ่มขึ้น?  สมัยที่ผมเรียนจบมหาวิทยาลัยในระดับปริญญาตรีทางด้านวิศวกรรมและไปทำงานในโรงงานนั้น ก็ต้องบอกว่าทำงานสายตรงกับที่เรียน 100% แต่ความรู้สึกก็คือ ที่เรียนมาทั้งหมดนั้นก็ใช้งานได้น้อยมาก ส่วนใหญ่แล้วต้องไปเรียนรู้เองจากงานที่ทำงาน 

ยังจำได้ว่า ไม่มีหัวหน้างานที่จะ “สอน” เป็นเรื่องเป็นราว ทำผิดบ้างถูกบ้างและก็ไม่สามารถพัฒนาความสามารถจนเป็นผู้ออกแบบหรือสร้างสรรค์อะไรได้เป็นเรื่องเป็นราว ความสามารถสูงสุดเป็นได้แค่ “Operator” หรือ ผู้ควบคุมเครื่องจักรอุปกรณ์ให้ทำงานเสียเป็นส่วนใหญ่ นาน ๆ ครั้งก็เป็นนัก “ก็อปปี้” หรือเลียนแบบคนอื่นหรือเครื่องจักรจากต่างประเทศ สุดท้ายถ้ายังทำงานอยู่ก็จะถึงจุด “ตัน” ก้าวหน้าต่อไปไม่ได้​

ถ้าจะเปรียบเทียบตัวเองกับภาพใหญ่ของประเทศโดยรวมก็อาจจะคล้าย ๆ การพัฒนาเศรษฐกิจของไทยที่เติบโตไปเรื่อย ๆ เนื่องจากฐานที่ต่ำ แต่พอทำได้ดีถึงจุดหนึ่งก็ไปไม่ได้เพราะองค์ความรู้หรือศักยภาพจำกัด สุดท้ายก็ “ติดกับดัก” กลายเป็น “Middle Income Trap” ประเทศที่ “แก่ก่อนรวย” ในขณะที่ประเทศที่พัฒนาแล้วหลายแห่งนั้น คนของเขาน่าจะได้รับการศึกษาหรือความรู้ที่ดีกว่า 

ผมยังจำได้ว่าวันที่ผมอยู่โรงงานเป็น “วิศวกร” นั้น เรามี “ช่างเทคนิค” ที่มาจากบริษัทที่ขายเครื่องจักรที่มีความซับซ้อนอย่างเครื่องเทอร์ไบนที่ใช้หมุนเครื่องจักรขนาดใหญ่จากญี่ปุ่นเข้ามาช่วยดูแลเครื่องจักรด้วย ความน่าทึ่งก็คือ ช่างเทคนิคที่ไม่ได้เรียนจบมหาวิทยาลัยของเขานั้น รู้เรื่องเครื่องจักรดีกว่าเรามาก สามารถแม้กระทั่งแก้ไขปรับปรุงเครื่องจักรที่เราคิดว่า “สมบูรณ์แล้ว” จากโรงงาน หลังจากการแก้ไขและปรับปรุงจุดอ่อนที่เกิดขึ้นจากการใช้งานแล้ว ข้อมูลหรือความรู้นั้นถูกป้อนกลับไปสู่บริษัทที่ญี่ปุ่น เพื่อที่จะปรับปรุงเครื่องจักรรุ่นใหม่ให้ดีขึ้น และนี่ก็คงเป็นเหตุผลที่ทำให้ญี่ปุ่นเจริญเติบโตและกลายเป็นประเทศพัฒนาได้อย่างรวดเร็ว​

ผมเองไม่ได้อยู่ในแวดวงการศึกษาและก็ไม่รู้ว่าเดี๋ยวนี้เราสอนอะไรในโรงเรียนหรือในมหาวิทยาลัย จากการอ่านในบทความต่าง ๆ เขาบอกว่าการศึกษา “ยุคใหม่” จะต้องสอนคนให้รู้จักคิด รู้จักเรียนรู้เอง เพราะว่าโลกและเทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงไปเร็วมาก บางทีเรียนอะไรบางอย่างมาแต่ถึงเวลาเรื่องนั้นอาจจะ “ล้าสมัย” ไปแล้ว ดังนั้น นักศึกษาจะต้องรู้จักวิธีคิดและมีความยืดหยุ่นปรับตัวได้ ผมเองคิดถึงระบบการจัดการการศึกษาของไทยแล้วก็ได้แต่ถอนใจ ระบบการศึกษาของเรานั้นดูเหมือนว่าจะไม่ค่อยสนใจให้นักเรียนคิด ครูส่วนใหญ่ก็จะ “รับนโยบาย”จากรัฐหรือส่วนกลางให้มาสอนให้นักเรียนทำหรือคิดตาม ครูเป็น “แม่พิมพ์” ของชาติ เด็กที่ “ถูกพิมพ์” ออกมาก็น่าจะคล้าย ๆ กับ “แม่พิมพ์” ดังนั้น ความคิดสร้างสรรค์จะมาจากไหน?​

ก่อนหน้านี้ภาระของการให้การศึกษาแก่เด็กของเราคงจะหนักมาก งบประมาณถูกจัดให้สูงสุดในทุกกระทรวงแต่ก็ดูเหมือนว่าจะไม่เกิดผลดีอะไรมากนัก  บางทีเราอาจจะมีจำนวนเด็กที่ต้องเรียนมากเกินไป เวลานี้เด็กกำลังลดลงมากมายผมคิดว่าถึงเวลาแล้วที่เราจะต้องหันมาสนใจการพัฒนาระบบการเรียนการสอนของเราอย่างจริงจังและแบบ “ปฏิวัติ”  เพื่อที่จะพัฒนาเศรษฐกิจของไทยให้โตต่อไปได้ในยามที่ทุกอย่างไม่เอื้ออำนวย ถ้าเราไม่ทำในวันนี้ ผมคิดว่ามันก็คงเป็น “อวสานของโรงเรียน” 

โลกในมุมมองของ Value Investor 6 กุมภาพันธ์ 64 

ที่มา ; FB นิเวศน์เหมวชิรวรากร

สรุปสาระสำคัญ 

บทความชี้ให้เห็นว่า “ประชากร” เป็นปัจจัยชี้ขาดการเติบโตทางเศรษฐกิจและการลงทุนระยะยาว หากจำนวนแรงงานเพิ่มและมีประสิทธิภาพสูง เศรษฐกิจจะเติบโต แต่ประเทศไทยกำลังเผชิญภาวะตรงกันข้าม คือ จำนวนคนวัยทำงานลดลง คุณภาพการศึกษาไม่พัฒนา และสังคมสูงวัยเพิ่มขึ้น ส่งผลให้เศรษฐกิจเสี่ยงถดถอย

ประเด็นสำคัญคือ “จำนวนเด็กเกิดใหม่ลดลงอย่างมาก” ในช่วง 7–8 ปีที่ผ่านมา ทำให้จำนวนนักเรียนและนักศึกษาในอนาคตลดลง โรงเรียนและมหาวิทยาลัยได้รับผลกระทบโดยตรง โดยเฉพาะสาขาที่ไม่สอดคล้องตลาดแรงงาน หลายแห่งต้องปรับตัวหรือปิดตัวลง

นอกจากนี้ เทคโนโลยีดิจิทัลและค่านิยมใหม่กำลังเปลี่ยนระบบการศึกษา นายจ้างให้ความสำคัญกับทักษะมากกว่าวุฒิการศึกษา ทำให้มหาวิทยาลัยแบบเดิมเสี่ยงถูกแทนที่ ขณะเดียวกัน ระบบการศึกษาไทยยังเน้นการถ่ายทอดมากกว่าการคิดวิเคราะห์ ส่งผลให้ผู้เรียนขาดความสามารถในการสร้างสรรค์และพัฒนาองค์ความรู้ใหม่

บทความเสนอว่า การลดลงของจำนวนเด็กอาจเป็นโอกาสในการ “ปฏิรูปการศึกษา” เพื่อยกระดับคุณภาพคน หากไม่เร่งปรับตัว ประเทศไทยอาจติดกับดักรายได้ปานกลางและเผชิญวิกฤตทางเศรษฐกิจและการศึกษาในระยะยาว

ข้อสอบ

ข้อ 1 ปัจจัยใดที่บทความชี้ว่าเป็นตัวกำหนดการเติบโตทางเศรษฐกิจระยะยาวมากที่สุด
ก. เทคโนโลยี
ข. นโยบายรัฐ
ค. ประชากรและคุณภาพคน
ง. ทรัพยากรธรรมชาติ
เฉลย: ค
เหตุผล: ผู้เขียนเน้นว่าทั้งจำนวนและประสิทธิภาพของคนเป็นตัวกำหนดเศรษฐกิจ

ข้อ 2 แนวโน้มสำคัญของประเทศไทยในปัจจุบันคือข้อใด
ก. ประชากรเพิ่มขึ้นรวดเร็ว
ข. แรงงานมีทักษะสูงขึ้น
ค. เด็กเกิดใหม่เพิ่มขึ้น
ง. ประชากรลดลงและเข้าสู่สังคมสูงวัย
เฉลย: ง
เหตุผล: บทความเน้นการลดลงของประชากรและการเพิ่มของผู้สูงอายุ

ข้อ 3 ผลกระทบแรก ๆ จากการเกิดน้อยลงคืออะไร
ก. อุตสาหกรรมหนักลดลง
ข. ธุรกิจเกี่ยวกับเด็กได้รับผลกระทบ
ค. การส่งออกลดลง
ง. ค่าแรงเพิ่มสูง
เฉลย: ข
เหตุผล: เช่น โรงเรียนอนุบาล อาหารเด็ก สูตินรีแพทย์

ข้อ 4 สาเหตุสำคัญที่มหาวิทยาลัยต้องปรับตัวคืออะไร
ก. งบประมาณลดลง
ข. จำนวนอาจารย์เพิ่ม
ค. จำนวนนักศึกษาลดลง
ง. หลักสูตรยากเกินไป
เฉลย: ค
เหตุผล: จำนวนวัยเรียนลดลงต่อเนื่อง

ข้อ 5 แนวโน้มของตลาดแรงงานในอนาคตคืออะไร
ก. เน้นวุฒิการศึกษา
ข. เน้นอายุงาน
ค. เน้นทักษะและความสามารถเฉพาะ
ง. เน้นคะแนนสอบ
เฉลย: ค
เหตุผล: นายจ้างให้ความสำคัญกับทักษะมากกว่าปริญญา

ข้อ 6 จุดอ่อนสำคัญของระบบการศึกษาไทยคืออะไร
ก. ขาดครู
ข. เน้นท่องจำมากกว่าคิดวิเคราะห์
ค. งบประมาณน้อย
ง. นักเรียนมากเกินไป
เฉลย: ข
เหตุผล: ระบบไม่ส่งเสริมการคิดสร้างสรรค์

ข้อ 7 ผลของการเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยีต่อการศึกษาคืออะไร
ก. ลดคุณภาพการเรียน
ข. เพิ่มค่าใช้จ่าย
ค. ทำให้รูปแบบการเรียนถูก Disrupt
ง. ลดจำนวนครู
เฉลย: ค
เหตุผล: เทคโนโลยีสามารถแทนที่รูปแบบเดิมได้

ข้อ 8 “Middle Income Trap” ในบทความหมายถึงอะไร
ก. ประเทศยากจน
ข. ประเทศร่ำรวย
ค. ประเทศที่พัฒนาไม่ได้ต่อ
ง. ประเทศไม่มีแรงงาน
เฉลย: ค
เหตุผล: ติดข้อจำกัดด้านศักยภาพ ไม่สามารถก้าวสู่ประเทศพัฒนาแล้ว

ข้อ 9 หากไม่ปรับปรุงการศึกษา จะเกิดผลอย่างไร
ก. เศรษฐกิจเติบโตเร็ว
ข. ระบบการศึกษาล่มสลาย
ค. คนมีรายได้เพิ่ม
ง. เทคโนโลยีพัฒนา
เฉลย: ข
เหตุผล: ผู้เขียนใช้คำว่า “อวสานของโรงเรียน”

ข้อ 10 แนวทางแก้ปัญหาที่บทความเสนอคืออะไร
ก. เพิ่มจำนวนโรงเรียน
ข. ลดงบประมาณ
ค. ปฏิวัติระบบการศึกษา
ง. เพิ่มการสอบแข่งขัน
เฉลย: ค
เหตุผล: ต้องยกระดับคุณภาพคนอย่างจริงจังเพื่อรองรับอนาคต