ผลกระทบโควิดจุดเปลี่ยนสำคัญการศึกษาโลก

รอบปีที่ผ่านมาการแพร่ระบาดของไวรัสCOVID-19 ส่งผลกระทบวงกว้างในหลายมิติทั่วโลก รวมทั้งผลกระทบต่อแวดวงการศึกษาในหลายแง่มุม ตั้งแต่การปิดเรียน ปรับมาใช้การสอนผ่านกลไกต่าง ๆ ​ตลอดจนปัญหาทางเศรษฐกิจที่ตามมาที่ทำให้เด็กหลายคนต้องออกจากโรงเรียน ​ ทำให้ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาถ่างเพิ่มมากขึ้น 

​แต่อีกด้าน ​COVID-19 กลายเป็นแรงผลักดันบังคับให้เกิดการปรับตัวและนำมาซึ่งเทคโนโลยีและนวัตกรรมรูปแบบการศึกษาใหม่ๆ ที่ช่วยให้เด็กได้เรียนรู้ด้วยตนเองด้วยรูปแบบ​ที่แตกต่างกลายเป็นโมเดลใหม่ ๆ ที่สอดรับกับบริบทของแต่ละพื้นที่ทั่วโลก 

​ดร.ภูมิศรัณย์ ทองเลี่ยมนาค ผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐศาสตร์การศึกษา สถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ใช้โอกาสช่วงสิ้นปีประเมินสถานการณ์การศึกษาที่เกิดขึ้นจากผลกระทบของ COVID-19 ซึ่งนำมาสู่ความเปลี่ยนแปลงต่อแวดวงการศึกษาในแง่มุมต่าง ๆ 

การเรียนรู้ที่ลดลง ผลเสียต่ออนาคตของการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ​ 

​ผลกระทบจาก COVID-19 ทำให้ห้องเรียนส่วนใหญ่ต้องถูกปิด แม้จะเปลี่ยนมาทำการเรียนการสอนแบบออนไลน์แต่ก็ไม่มีประสิทธิภาพเท่ากับการเรียนในห้องเรียนได้ ทำให้เด็กมีปัญหาทั้งการเรียนที่ต้องหยุดชะงัก ไปจนถึงความไม่พร้อมของผู้ปกครอง การขาดแคลนอุปกรณ์คอมพิวเตอร์ การเข้าถึงอินเตอร์เน็ต การใช้เวลาหน้าจอมากเกินไป ขาดปฏิสัมพันธ์กับเพื่อน สุดท้ายทำให้เกิดความเครียดทั้งเด็กและครู ​

​“สุดท้ายคือการที่เด็กมีการเรียนรู้ที่ลดลง (Learning Loss) ในสถานการณ์โควิด-19 ช่วงที่เขาต้องอยู่บ้าน หรือขาดการทบทวนบทเรียนเป็นเวลานาน ความรู้ก็อาจจะหายไป นอกจากความรู้ที่หายไปแล้ว​ ยังอาจส่งผลต่อพื้นฐานความรู้ในด้านสำคัญ ๆ ซึ่งเป็นพื้นฐานของการพัฒนาทุนมนุษย์ในสังคม หลายประเทศก็พยายามแก้ปัญหา โดยการเพิ่มอุปกรณ์ต่างๆเพิ่มอินเตอร์เน็ต เทรนครูให้รับมือกับการเรียนการสอนแบบระยะไกล”

การศึกษาไม่ได้อยู่แค่ในห้องเรียน ผนึกกำลังท้องถิ่นแก้ปัญหาการศึกษาตามบริบทพื้นที่​

​ดร.ภูมิศรัณย์ มองว่า ข้อดีในช่วงที่ผ่านมาคือการทำให้เกิดนวัตกรรมการเรียนการสอนทางไกลเป็นจำนวนมาก หลายอย่างเราเห็นว่ามีการทำได้ดี หรือมีครูที่สามารถทำได้ เขาได้คิดค้นวิธีการที่ดีๆ หลายอย่าง ทำให้เรารู้ว่าการศึกษาไม่ใช่เกิดขึ้นได้ในห้องเรียนเท่านั้น แต่เมื่อสถานการณ์จำเป็นก็สามารถเกิดได้ทุกที่ ทั้งทางออนไลน์ หรือทางออฟไลน์ เช่น การส่งหนังสือ อุปกรณ์การเรียน พร้อมคำแนะนำไปให้เด็กในพื้นที่ อย่างครูโรงเรียนบนดอยที่สมัยก่อนต้องขี่ม้าไปสอน ปัจจุบันอาจจะใช้รถโฟร์วีลหรือมอเตอร์ไซต์ หรือครูในเมืองก็มีการใช้รถพุ่มพวงการศึกษาที่มีหนังสืออุปกรณ์ออกไปสอนเด็ก ๆ หรือโครงการต่างๆ  เช่น ของบ้านปลาดาวที่มีนวัตกรรมพวกกล่องการเรียนส่งไปให้นักเรียนในช่วง COVID-19 ซึ่งเป็นวิธีการต่าง ๆ ในการช่วยบรรเทาปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาในช่วงเวลาวิกฤติได้​

​“ที่สำคัญคือการทำให้เห็นถึงความเข้มแข็งของชุมชน ทำให้เห็นว่าผู้ปกครองหรือคนที่อยู่ในชุมชนท้องถิ่นก็มีความใส่ใจต่อประเด็นการศึกษาของลูกหลานและเขาก็หาทางสามารถแก้ปัญหาท้องถิ่นในบริบทของเขาได้ เป็นสิ่งที่ตอกย้ำว่าสิ่งที่เราสั่งการจากส่วนกลาง เช่น นโยบายการศึกษา แนวปฏิบัติ อาจไม่ใช่สิ่งที่เหมาะสมกับบริบทเสมอไป การปล่อยให้คนในท้องถิ่นได้คิดเองอาจได้ผลลัพธ์ หรือแนวทางการปัญหาที่คนในเมือง หรือนักการศึกษาจากส่วนกลาง​คิดไม่ถึง”​

ผลกระทบด้านเศรษฐกิจแนวโน้มเพิ่มความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา 

​นอกจากผลกระทบด้านการเรียนรู้ COVID-19 ยังส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจ โดย กสศ. พบว่า ยิ่งเด็กยากจนยิ่งได้รับผลกระทบทางเศรษฐกิจอย่างมาก ทั้งครอบครัวที่ผู้ปกครองตกงาน ผู้ที่มีรายได้ลดน้อยลง หรือมีภาระพึ่งพิงมากขึ้น ล้วนกระทบต่อการศึกษาของลูกหลาน และทำให้แนวโน้มของความเหลื่อมล้ำระหว่างคนจนกับคนรวยมีมากขึ้น เพราะอาจจะทำให้เด็กต้องขาดเรียนมากขึ้นหรือครอบครัวมีรายจ่ายเพื่ออุดหนุนการศึกษาน้อยลง  

​COVID-19 กระทบต่อการศึกษาทุกระดับตั้งแต่ปฐมวัยถึงอุดมศึกษา  

COVID-19 ส่งผลกระทบกับการศึกษาทุกระดับ ตั้งแต่กลุ่มเด็กปฐมวัย ก่อนประถมศึกษา ศูนย์เด็กเล็ก เนอร์สเซอรี่ เพราะเด็กวัยนี้ไม่สามารถเรียนออนไลน์ได้ ต้องอยู่กับพ่อแม่ ไม่ได้ออกไปเล่นตามวัย พบว่าในช่วง COVID-19 เด็กเล็กมีการพัฒนาของกล้ามเนื้อที่ลดลง นอกจากนั้นกลุ่มเด็กพิการ หรือเด็กกลุ่มพิเศษที่ต้องการการเรียนการสอนแบบเฉพาะเจาะจง ก็ถือเป็นกลุ่มเสี่ยงของการหลุดออกจากระบบการศึกษา หรือเด็กที่ไม่ได้ใช้ภาษาไทยเป็นภาษาแม่ ก็ได้รับผลกระทบจากการออกจากห้องเรียนเช่นกัน สำหรับเด็กโต การเรียนการสอนในวิชาที่ต้องมีการฝึกปฏิบัติการต่างๆ ก็จะได้รับผลกระทบมากกว่าวิชาที่สามารถเรียนได้ในระยะไกล เช่นวิชาคอมพิวเตอร์​

สำหรับในส่วนของมหาวิทยาลัยเองก็มีรายได้ลดลง โดยเฉพาะมหาวิทยาลัยเอกชนที่ขาดรายได้จากนักศึกษาต่างชาติ หรือจากสภาวะเศรษฐกิจที่ผู้ปกครองมีรายได้ลดลง ในต่างประเทศ มหาวิทยาลัยชั้นนำทั้งในสหรัฐ อังกฤษ ออสเตรเลีย ซึ่งอาศัยรายได้จำนวนมากจากนักศึกษาต่างชาติหรือนักศึกษาต่างรัฐ เมื่อเกิดการแพร่ระบาดต้องเรียนทางไกล ทำให้นักศึกษาหลายคนตัดสินใจพักการเรียนไว้ก่อน มหาวิทยาลัยหลายแห่งประสบปัญหารายได้ลดลง ทำให้ต้องปิดตัวหรือชะลอการเปิดหลักสูตรเอาไว้ก่อน หรือยกเลิกการรับนักศึกษาในระดับบัณฑิตในบางสาขา นับเป็นปรากฎการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน

ผลักดันโมเดลใหม่การศึกษา หลัง COVID-19 

ส่วนปัญหาที่เด็กต้องสูญเสียการเรียนไปนั้นหลายประเทศมีแนวทางการแก้ปัญหาที่แตกต่างกัน บางประเทศมีองค์กร NGO ที่จัดติวเตอร์อาสาสมัครไปสอนหนังสือให้กับเด็กในพื้นที่ เพื่อให้เรียนได้ทันในช่วงที่ต้องหยุดเรียน หรือมีการระดมทรัพยากรจากภาคส่วนต่าง ๆ ทั้งภาครัฐ เอกชน ประชาชน เพื่อเติมเต็มช่องว่างของทรัพยากร รวมไปถึงการปรับรูปแบบการศึกษาออกนอกกรอบ เช่น การยกเลิกการสอบไล่ปลายปี การยกเลิกระบบการสอบเข้า ระบบการให้เกรด แบบชั่วคราว ในช่วงสถานการณ์โควิด หลายประเทศเริ่มมีการผลักดันเชิงนโยบายในหลาย ๆ เรื่อง เช่น การยกเลิกการสอบแบบมาตรฐาน (standardized test) ต่างๆ  ยกเลิกการนำเอาการสอบเหล่านี้ไปเป็นส่วนหนึ่งของการสมัครเข้ามหาวิทยาลัย หรือแม้แต่ประเทศไทยก็มีการถือโอกาสยกเลิกการสอบ O-NET ไปเช่นกัน โดยฝ่ายที่ต่อต้านการสอบมาตรฐานก็จะถือโอกาสออกมาเคลื่อนไหวสนับสนุนว่าไม่จำเป็นต้องมีการสอบประจำปีเช่นนี้ ดังจะเห็นจากการยกเลิกชั่วคราวก็สามารถทำได้ ในอเมริกามีการพูดถึงความเหลื่อมล้ำระหว่างเศรษฐฐานะหรือผิวสี ซึ่งสะท้อนออกมาจากการสอบมาตรฐานเช่น SAT, ACT ซึ่งคนจนจะทำคะแนนได้ไม่ดีเพราะไม่มีโอกาสไปเรียนพิเศษ ในช่วงสถานการณ์นี้ก็ทำให้หลายมหาวิทยาลัยยกเลิกการนำผลสอบไปเป็นส่วนหนึ่งในการพิจารณาและอาจจะพิจารณายกเลิกแบบถาวร หรือนโยบายในเรื่องการประเมินผลโรงเรียน การประเมินผลครู ภายใต้สถานการณ์ที่ไม่สามารถใช้วิธีการในแบบเดิม ๆ ได้ ทำให้หลายประเทศต้องพยายามคิดหาแนวทางเชิงนโยบายแบบใหม่ๆ เข้ามา ซึ่งจริง ๆ แล้วอาจจะเป็นสิ่งที่ดีกว่าในอดีตก็ได้ ภายใต้สถานการณ์ของ COVID-19 ทำให้เราได้เห็นโมเดลใหม่ ๆ ทางการศึกษาเกิดขึ้นเยอะ ​

สำหรับประเทศไทยในช่วงเฟสแรกถือว่าค่อนข้างโชคดีเพราะโควิดระบาดในช่วงปิดเทอมพอดี ซึ่งต่อมามีการเลื่อนเปิดเทอมออกไปสองเดือน ช่วงนั้น นอกจากเรื่องทางการเรียนรู้แล้วเราก็ได้พบว่าเด็กในชนบท เด็กยากจนมีปัญหาเรื่องการเข้าถึงอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ  กสศ. ได้มีโครงการจัดอาหารเลี้ยงน้อง แต่ในการระบาดรอบสองนี้ สมมติว่ามีการประกาศปิดโรงเรียนอีก ทางโรงเรียนก็น่าจะปรับตัวได้ง่ายกว่าครั้งที่แล้วเพราะมีต้นทุนเดิมที่ทำไว้แล้วบ้าง หรือพวกระบบบทเรียนทางไกลต่าง ๆ  

แต่สิ่งที่ยังน่าห่วงคือเด็กที่ไม่มีความพร้อมในการเรียนในลักษณะทางไกลที่จะทำให้เขาต้องขาดหายทางวิชาการไป และผลกระทบทางเศรษฐกิจที่จะทำให้มีเด็กหลุดนอกระบบการศึกษามากขึ้น ซึ่ง กสศ. ก็คงจะต้องมีแนวทางร่วมกับหน่วยงานอื่น ๆ ในการช่วยเหลือเด็ก ๆ ครูและโรงเรียนในกลุ่มนี้  

​ตลอดทั้งปี 2563 โดยรวมเราได้เห็นภาพการเปลี่ยนแปลงไปของการศึกษาจากรูปแบบ Conventional Education System ไปสู่ทางเลือกและการปรับตัวใหม่ๆ  ทำให้ได้เห็นว่าจริง ๆ แล้ววงการศึกษาสามารถ​ปรับตัวพลิกแพลงได้ในการเดินทางไปสู่เป้าหมาย แต่อย่างไรก็ตามผู้ที่ได้รับผลกระทบส่วนมากคือเด็กยากจนด้อยโอกาส ทั้งจากปัญหาทางการเข้าถึง ปัญหาทางเศรษฐกิจ เรายังได้เห็นสถานการณ์วิกฤติด้านความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ปัญหาการเรียนรู้ในช่วงสถานการณ์โควิด ที่เกิดกับประเทศที่มีความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจ มีเทคโนโลยีที่สูง หากแต่ขาดนโยบายการสนับสนุนทางสังคม (Social Safety Net) ที่ดีพอ เป็นบทเรียนว่าระบบของการสนับสนุนทางสังคมด้านการศึกษา และความมุ่งมั่นของภาครัฐและความร่วมมือจากภาคประชาสังคมต่างๆ เป็นสิ่งที่เราควรจะคาดหวังที่จะไปให้ถึงถ้าหากสังคมไทยต้องการไปให้ถึงความเสมอภาคทางการศึกษาอย่างแท้จริง 

ที่มา ; เดลินิวส์ 2 มกราคม 2564

สรุปสาระสำคัญ 

การแพร่ระบาดของ COVID-19 ส่งผลกระทบต่อการศึกษาอย่างกว้างขวาง ทั้งการปิดโรงเรียน การเปลี่ยนสู่การเรียนออนไลน์ที่ยังมีข้อจำกัด และปัญหาเศรษฐกิจที่ทำให้เด็กจำนวนหนึ่งหลุดออกจากระบบ ส่งผลให้ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาเพิ่มสูงขึ้น โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กยากจน ขาดอุปกรณ์และการเข้าถึงอินเทอร์เน็ต เกิดภาวะ Learning Loss ซึ่งกระทบต่อการพัฒนาทุนมนุษย์ในระยะยาว

อย่างไรก็ตาม วิกฤตนี้ได้ผลักดันให้เกิดนวัตกรรมทางการศึกษา เช่น การเรียนรู้ทางไกล การจัดการศึกษานอกห้องเรียน และบทบาทของชุมชนที่เข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น สะท้อนว่าการศึกษาไม่จำกัดอยู่เพียงในโรงเรียน และการแก้ปัญหาควรยืดหยุ่นตามบริบทพื้นที่

ผลกระทบยังครอบคลุมทุกระดับการศึกษา โดยเด็กเล็ก เด็กพิเศษ และเด็กด้อยโอกาสได้รับผลกระทบมากที่สุด ขณะที่มหาวิทยาลัยเผชิญปัญหารายได้ลดลง หลายประเทศจึงปรับนโยบาย เช่น ยกเลิกการสอบมาตรฐาน ปรับรูปแบบการประเมิน และระดมทรัพยากรจากหลายภาคส่วน

บทเรียนสำคัญคือ ความจำเป็นของระบบสนับสนุนทางสังคม (Social Safety Net) และความร่วมมือจากทุกภาคส่วน เพื่อแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำ และพัฒนาระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่น เท่าเทียม และตอบโจทย์อนาคตมากขึ้น

ข้อสอบ

ข้อ 1 ปัญหาหลักของ Learning Loss ส่งผลต่อสิ่งใดมากที่สุด
ก. ความสามารถทางกีฬา
ข. การพัฒนาทุนมนุษย์
ค. รายได้ครู
ง. จำนวนโรงเรียน
เฉลย: ข เพราะ Learning Loss กระทบพื้นฐานความรู้และศักยภาพมนุษย์ในระยะยาว

ข้อ 2 แนวทางใดช่วยลดความเหลื่อมล้ำได้ดีที่สุดในบริบทวิกฤต
ก. เพิ่มข้อสอบมาตรฐาน
ข. ใช้นโยบายส่วนกลางเหมือนกันทั้งหมด
ค. เปิดโอกาสให้ท้องถิ่นออกแบบการเรียนรู้
ง. ลดบทบาทชุมชน
เฉลย: ค เพราะบริบทพื้นที่ต่างกัน การกระจายอำนาจช่วยแก้ปัญหาได้ตรงจุด

ข้อ 3 กลุ่มใดได้รับผลกระทบจาก COVID-19 มากที่สุด
ก. นักเรียนในเมือง
ข. นักเรียนเก่ง
ค. เด็กยากจน
ง. ครูอาวุโส
เฉลย: ค เนื่องจากขาดทรัพยากรและโอกาสเข้าถึงการเรียน

ข้อ 4 ข้อใดเป็นตัวอย่างนวัตกรรมการศึกษาในช่วง COVID-19
ก. เพิ่มเวลาเรียน
ข. รถพุ่มพวงการศึกษา
ค. ลดวิชาเรียน
ง. ยกเลิกครู
เฉลย: ข เป็นการนำการเรียนไปถึงผู้เรียนในพื้นที่

ข้อ 5 เหตุผลสำคัญที่การเรียนออนไลน์ไม่มีประสิทธิภาพเท่าห้องเรียนคืออะไร
ก. ไม่มีครู
ข. ขาดปฏิสัมพันธ์และความพร้อม
ค. ค่าไฟสูง
ง. หลักสูตรยาก
เฉลย: ข ปัจจัยด้านปฏิสัมพันธ์และทรัพยากรมีผลโดยตรง

ข้อ 6 นโยบายยกเลิกการสอบมาตรฐานมีเป้าหมายหลักเพื่ออะไร
ก. ลดงานครู
ข. เพิ่มการแข่งขัน
ค. ลดความเหลื่อมล้ำ
ง. เพิ่มรายได้โรงเรียน
เฉลย: ค เพราะการสอบมาตรฐานมักสะท้อนความเหลื่อมล้ำ

ข้อ 7 หากโรงเรียนต้องปิดอีกครั้ง ผู้บริหารควรดำเนินการอย่างไร
ก. รอคำสั่ง
ข. ยึดรูปแบบเดิม
ค. ใช้ระบบผสมผสานและทรัพยากรที่มี
ง. หยุดการเรียน
เฉลย: ค เพราะต้องปรับตัวและใช้ประสบการณ์เดิมให้เกิดประโยชน์

ข้อ 8 ปัจจัยใดทำให้เด็กหลุดจากระบบการศึกษา
ก. การบ้านน้อย
ข. ปัญหาเศรษฐกิจครอบครัว
ค. โรงเรียนใกล้บ้าน
ง. เพื่อนเยอะ
เฉลย: ข ภาวะเศรษฐกิจส่งผลโดยตรงต่อโอกาสเรียน

ข้อ 9 บทบาทของชุมชนในวิกฤตการศึกษาคืออะไร
ก. แทนครู
ข. สนับสนุนและแก้ปัญหาตามบริบท
ค. ออกข้อสอบ
ง. ควบคุมหลักสูตร
เฉลย: ข ชุมชนช่วยเสริมและแก้ปัญหาเฉพาะพื้นที่

ข้อ 10 บทเรียนสำคัญที่สุดจากวิกฤต COVID-19 ต่อการศึกษา คือข้อใด
ก. ต้องใช้เทคโนโลยีเท่านั้น
ข. การศึกษาต้องอยู่ในห้องเรียน
ค. ระบบต้องยืดหยุ่นและมี Social Safety Net
ง. ลดงบประมาณการศึกษา
เฉลย: ค เพราะความยืดหยุ่นและระบบคุ้มครองช่วยลดผลกระทบและความเหลื่อมล้ำ

ความเห็นของผู้ชม