ผลสำรวจพบวิกฤตครูโรงเรียนเล็ก “งานสอนมาราธอน”

15 มกราคม 2569 ผศ.ดร.สหวรัชญ์ พลหาญ ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) รายงานผลวิจัยจากการสำรวจภาระงานครูจากกลุ่มตัวอย่างในสังกัด สพฐ. ท้องถิ่น เอกชน และ กทม. พบข้อมูลว่า ครูในโรงเรียนขนาดเล็ก ต้องแบกภาระงานสอนกว่า 27.31 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สูงกว่าค่าเฉลี่ยมาตรฐานที่กระทรวงศึกษาธิการกำหนดไว้ถึง 37.6%  

ประเด็นที่ค้นพบคือวงจรความเหลื่อมล้ำของโรงเรียนเล็กที่มีทรัพยากรน้อยที่สุด แต่เป็นโรงเรียนที่ครูต้องแบกภาระมากที่สุด ส่งผลถึงนักเรียนยากจนในโรงเรียนเหล่านี้ ที่ควรได้รับการดูแลมากที่สุดกลับได้รับโอกาสน้อยที่สุด 

ผลการวิจัยยังพบว่ายิ่งครูอาวุโส จะได้รับมอบหมายงานสอนน้อยลง จะได้รับมอบหมายให้สอนน้อยกว่าครูรุ่นใหม่ ส่งผลให้ครูหนึ่งคนต้องสอนหลายวิชาและหลายระดับชั้น 

นอกจากนี้ยังพบว่า 5 อันดับภาระงานนอกเหนือการสอนที่ครูต้องใช้เวลามากที่สุดต่อภาคเรียน

• อันดับ 1 คืองานหัวหน้าสายชั้นหรือหัวหน้าระดับ ใช้เวลาสูงถึง 874 ชั่วโมง
• อันดับ 2 งานสำนักวิชาการ 777 ชั่วโมง
• อันดับ 3 งานประชาสัมพันธ์ 468 ชั่วโมง
• อันดับ 4 งานประกันคุณภาพ 438 ชั่วโมง
• อันดับ 5 งานบุคคล 414 ชั่วโมง 

“งานหัวหน้าระดับเป็นงานที่แบกภาระสูงสุด ใช้เวลาเฉลี่ยในการทำงานแต่ละครั้งประมาณ 11.96 ชั่วโมง เกือบเท่ากับการทำงานเต็มวัน ข้อมูลสะท้อนให้เห็นว่านอกจากภาระงานสอนที่หนัก ครูยังต้องรับผิดชอบงานบริหารจัดการที่กินเวลามาก ซึ่งจะยิ่งเพิ่มภาระงานอย่างมีนัยสำคัญ” 

อีกประเด็นที่ถูกสะท้อนว่าเป็นภาระหนักคือ งานที่ควรใช้เจ้าหน้าที่เฉพาะทาง โดยเฉพาะสามตำแหน่งงานสำคัญที่โรงเรียนควรมี คือ

1.นักประชาสัมพันธ์ (เขียนข่าว, ดูแลสื่อ)

2.ช่างเทคนิคซ่อมบำรุง (ดูแลด้านโสต, อาคารสถานที่) และ

3.งานธุรการ/การเงิน (จัดการเอกสาร, พัสดุ) เนื่องจากต้องการความชำนาญเฉพาะด้าน หลายอย่างเกี่ยวข้องกับระเบียบกฎหมาย 

ครู 47.7% บอกว่าภาระงานล้นมือส่งผลถึงคุณภาพการสอนในห้องเรียน มีเพียง 29.7% ที่บอกว่ามีเวลาเพียงพอในการเตรียมบทเรียนอย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้เรื่องสมดุลชีวิตและการทำงาน Work Life Balance มีครูถึง 63% บอกว่าไม่สามารถทำได้ ทำให้มีความเครียดสะสมและภาวะ Burnout 

ข้อเสนอจากงานวิจัย ในระยะสั้นที่ทำได้ทันที ได้แก่

1.ลดภาระงานไม่จำเป็น ตัดงานเอกสารซ้ำซ้อน ปรับลดลำดับความสำคัญของงานอื่น ๆ เพื่อให้งานสอนเป็นภารกิจอันดับหนึ่ง

2.กระจายงานอย่างเป็นธรรม เลี่ยงการมอบหลาย ๆ โครงการให้ครูเพียงคนเดียวหรือกลุ่มเดียว

3.แยกงานสนับสนุนจากงานครู โดยพิจารณาจ้างบุคลากรเฉพาะทาง เช่นงานธุรการ การเงิน พัสดุ ฯลฯ  

ในระยะกลางที่สามารถทำได้ภายใน 6-12 เดือน ต้องแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างที่กระทบต่อคุณภาพชีวิตครู ได้แก่

1.เพิ่มเวลาเตรียมสอน โดยลดชั่วโมงสอนต่อสัปดาห์ หรือจัดคาบว่างสำหรับการเตรียมสอนโดยเฉพาะ

2.ดูแลสุขภาพใจ ด้วยการจัดโปรแกรมสุขภาพจิต มีช่องทางให้คำปรึกษากับครู เพื่อป้องกันภาวะเครียดสะสม 3.สร้างสมดุลชีวิตและการทำงาน โดยกำหนดนโยบายงดติดต่องานนอกเวลาราชการอย่างจริงจัง 

ระยะยาว 1-2 ปี เพื่อแก้ปัญหาภาระงานครูอย่างยั่งยืน ได้แก่

1.ปฏิรูประบบราชการและโครงสร้างแบบเดิม นำเทคโนโลยีดิจิทัลมาทดแทนงานเอกสาร

2.สร้างระบบพี่เลี้ยง (Mentoring) เพื่อสนับสนุนครูใหม่ในการปรับตัว และการเผชิญความท้าทายต่าง ๆ

3.สร้างวัฒนธรรมองค์กรที่เคารพวิชาชีพครู เพื่อให้ครูมีส่วนร่วมตัดสินใจ เพิ่มความรู้สึกเป็นเจ้าของ และเติมเต็มขวัญกำลังใจ 

ดูรายละเอียดผลวิจัย “สำรวจภาระงานครู” โดยสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) 

ของขวัญวันครูที่ดีที่สุด คือระบบที่ไม่ทำให้ครูต้องแบกทุกอย่างไว้คนเดียว และทำให้ครูได้สอนอย่างเต็ม

ผลสำรวจของสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กสศ. พบว่า ครูในโรงเรียนขนาดเล็กต้องสอนเฉลี่ย 27.31 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สูงกว่ามาตรฐานถึง 37.6% 

ขณะที่ครูจำนวนมากไม่ได้ทำหน้าที่ “สอน” เพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องแบกรับทุกบทบาท

• ธุรการ–การเงิน
  
• ประชาสัมพันธ์
  
• ช่างเทคนิค–ซ่อมบำรุง
  
• ฯลฯ

ผลกระทบที่น่าห่วง

     ครู 44.7% ภาระงานล้นมือ กระทบคุณภาพการสอน
     ครูถึง 63% ไม่สามารถรักษาสมดุลชีวิตและการทำงานได้ 

ในวันครูปีนี้ กสศ. เสนอให้ “คืนเวลาการสอนให้ครู” ด้วยการลดงานเอกสารที่ไม่จำเป็น แยกงานสนับสนุนออกจากงานสอน และจ้างบุคลากรเฉพาะทาง เพื่อให้ครูได้ทำหน้าที่หลักอย่างเต็มศักยภาพ

• วันครู…เสียงสะท้อนจากงานวิจัยที่อยากให้สังคมได้ยิน
• การดูแลครู คือการดูแลอนาคตของเด็กทุกคน 

วิกฤตครูโรงเรียนเล็ก แบก “งานสอนมาราธอน” สูงกว่ามาตรฐาน 37.6% แบกทุกบทบาท ธุรการ การเงิน พีอาร์ ช่างเทคนิค ซ่อมบำรุง ครู 63% ชีวิตงาน–ชีวิตส่วนตัวพัง เสนอด่วนจ้าง “มืออาชีพเฉพาะด้าน” ลดภาระครู 

ที่มา ; กสศ.17 มกราคม 2569

สรุปสาระสำคัญ

งานวิจัยของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ชี้ให้เห็นปัญหาภาระงานครู โดยเฉพาะในโรงเรียนขนาดเล็กที่ครูต้องสอนเฉลี่ย 27.31 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สูงกว่ามาตรฐาน 37.6% สะท้อนวงจรความเหลื่อมล้ำ เนื่องจากโรงเรียนที่มีทรัพยากรน้อยกลับมีภาระงานสูง ส่งผลให้นักเรียนที่ควรได้รับการดูแลมากที่สุดกลับได้โอกาสน้อยลง อีกทั้งครูอาวุโสมักสอนน้อยลง ทำให้ครูรุ่นใหม่ต้องสอนหลายวิชาและหลายระดับชั้น

ครูยังต้องรับภาระงานนอกเหนือการสอนจำนวนมาก เช่น งานหัวหน้าระดับ งานวิชาการ ประชาสัมพันธ์ ประกันคุณภาพ และงานบุคคล รวมถึงงานที่ควรเป็นหน้าที่ของบุคลากรเฉพาะทาง เช่น ธุรการ การเงิน และช่างเทคนิค ส่งผลให้ครู 47.7% มีภาระงานล้นมือ กระทบคุณภาพการสอน และ 63% ขาดสมดุลชีวิตการทำงาน เกิดความเครียดและภาวะหมดไฟ

ข้อเสนอเชิงนโยบายแบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะสั้น ลดงานเอกสารและกระจายงานอย่างเป็นธรรม ระยะกลาง เพิ่มเวลาเตรียมสอนและดูแลสุขภาพจิตครู และระยะยาว ปฏิรูประบบราชการ ใช้เทคโนโลยี และสร้างวัฒนธรรมองค์กรที่สนับสนุนวิชาชีพครู เพื่อคืนเวลาให้ครูได้ทำหน้าที่สอนอย่างเต็มศักยภาพ

ข้อสอบ

ข้อ 1 ข้อใดสะท้อน “วงจรความเหลื่อมล้ำ” ได้ชัดเจนที่สุด
ก. ครูอาวุโสสอนน้อยลง
ข. โรงเรียนใหญ่มีทรัพยากรมาก
ค. โรงเรียนเล็กทรัพยากรน้อยแต่ครูภาระงานสูง
ง. ครูมีเวลาสอนเพิ่มขึ้น
เฉลย: ค
เหตุผล: สะท้อนความย้อนแย้งระหว่างทรัพยากรต่ำแต่ภาระสูง ทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง

ข้อ 2 หากผู้บริหารต้องการแก้ปัญหาคุณภาพการสอนในระยะสั้น ควรดำเนินการข้อใดก่อน
ก. ปฏิรูประบบราชการ
ข. ลดงานเอกสารซ้ำซ้อน
ค. สร้างระบบพี่เลี้ยง
ง. จัดอบรมครูเพิ่ม
เฉลย: ข
เหตุผล: เป็นมาตรการระยะสั้นที่ลดภาระทันทีและเพิ่มเวลาให้การสอน

ข้อ 3 สาเหตุหลักที่ครูต้องสอนหลายวิชาเกิดจากข้อใด
ก. นโยบายกระทรวง
ข. ขาดงบประมาณ
ค. ครูอาวุโสสอนน้อยลง
ง. นักเรียนเพิ่มขึ้น
เฉลย: ค
เหตุผล: การกระจายงานไม่สมดุลทำให้ครูรุ่นใหม่รับภาระเพิ่ม

ข้อ 4 งานใดใช้เวลามากที่สุดต่อภาคเรียน
ก. งานบุคคล
ข. งานประชาสัมพันธ์
ค. งานวิชาการ
ง. งานหัวหน้าระดับ
เฉลย: ง
เหตุผล: ใช้เวลาสูงสุดถึง 874 ชั่วโมง

ข้อ 5 แนวทางใดสอดคล้องกับการแก้ปัญหาระยะกลาง
ก. จ้างเจ้าหน้าที่ธุรการ
ข. ลดชั่วโมงสอน
ค. ใช้ AI แทนงานเอกสาร
ง. ปรับโครงสร้างองค์กร
เฉลย: ข
เหตุผล: เป็นมาตรการเพิ่มเวลาเตรียมสอนในช่วง 6–12 เดือน

ข้อ 6 หากครูมีภาวะ Burnout ผู้บริหารควรดำเนินการอย่างไรเหมาะสมที่สุด
ก. เพิ่มงานให้มีความท้าทาย
ข. ลดเวลาพัก
ค. จัดระบบดูแลสุขภาพจิต
ง. ประเมินผลเข้มขึ้น
เฉลย: ค
เหตุผล: ตรงกับข้อเสนอในการดูแลสุขภาพใจ

ข้อ 7 ข้อใดเป็นปัจจัยที่กระทบ Work-Life Balance มากที่สุด
ก. จำนวนครู
ข. ภาระงานนอกการสอน
ค. ขนาดโรงเรียน
ง. หลักสูตร
เฉลย: ข
เหตุผล: งานเสริมจำนวนมากทำให้เวลาส่วนตัวลดลง

ข้อ 8 แนวคิด “คืนเวลาการสอนให้ครู” หมายถึงข้อใด
ก. เพิ่มชั่วโมงสอน
ข. ลดวันทำงาน
ค. แยกงานสนับสนุนออกจากครู
ง. เพิ่มเงินเดือน
เฉลย: ค
เหตุผล: เน้นให้ครูทำหน้าที่หลักคือการสอน

ข้อ 9 หากต้องแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างระยะยาว ควรเน้นข้อใด
ก. ลดงานประชาสัมพันธ์
ข. ปฏิรูประบบและใช้เทคโนโลยี
ค. เพิ่มการนิเทศ
ง. จัดกิจกรรมเสริม
เฉลย: ข
เหตุผล: เป็นการแก้ปัญหาเชิงระบบอย่างยั่งยืน

ข้อ 10 แนวทางใดช่วยลดความเหลื่อมล้ำได้ดีที่สุด
ก. เพิ่มงานครู
ข. กระจายงานอย่างเป็นธรรม
ค. ลดจำนวนครู
ง. เพิ่มการแข่งขัน
เฉลย: ข
เหตุผล: การกระจายงานช่วยลดภาระไม่เท่าเทียมและเพิ่มโอกาสทางการศึกษา